De Amerikaanse president Donald Trump hangt een afzettingsprocedure boven het hoofd. Hoe is het zo ver gekomen, en hoe groot is de kans dat hij daadwerkelijk moet vertrekken uit het Witte Huis?

Wat is er aan de hand?

De Democraten vinden dat Trump zijn macht heeft misbruikt voor eigen politiek gewin.

Volgens een klokkenluider binnen de inlichtingendiensten heeft de Amerikaanse president de dit jaar verkozen president van Oekraïne Volodymyr Zelensky onder druk gezet om belastende informatie over Joe Biden en diens zoon te vinden. Als drukmiddel zou Trump ongeveer 400 miljoen dollar (ruim 365 miljoen euro) aan steun voor Oekraïne hebben achtergehouden.

Welke rol speelt Joe Biden in deze kwestie?

Joe Biden was de vicepresident onder president Barack Obama en een van de voornaamste Democratische kandidaten om het in 2020 in de presidentsverkiezingen op te nemen tegen Trump.

De kwestie speelt vooral rond Bidens zoon Hunter Biden. Hij was vanaf 2014 een paar jaar bestuurslid van het Oekraïense gasbedrijf Burisma en verdiende naar verluidt zo'n 45.000 euro per maand.

Tegen Burisma liep in 2016 een corruptieonderzoek onder leiding van aanklager Viktor Shokin, die destijds de procureur-generaal van Oekraïne was. Shokin werd echter in maart 2016 uit zijn ambt gezet door het Oekraïense parlement, omdat hij zelf ook corrupt zou zijn. Biden drong er destijds tijdens een speech over corruptie in Oekraïne bij de regering van het land op aan om deze aanklager te ontslaan.

Volgens Trump heeft Biden dit gedaan om zijn zoon te beschermen. Deze bewering is echter nooit bewezen. Ook andere westerse leiders riepen op tot het ontslag van Shokin.

Joe Biden, voormalig vicepresident onder president Obama en de voornaamste Democratische presidentskandidaat voor 2020. (Foto: Getty Images)

Hoe zit het dan met deze vermeend corrupte aanklager?

Volgens een Oekraïense anticorruptieorganisatie heeft Shokin zelf het onderzoek naar Burisma vertraagd. Eerder dit jaar verklaarde Shokins opvolger Vitaly Kasko dat de VS geen druk heeft uitgeoefend om de lopende procedures tegen het gasbedrijf Burisma (waarvoor Bidens zoon dus werkte) te staken. De Oekraïense aanklagers hebben de zaken volgens hem in 2014 en 2015 zelf op de lange baan geschoven.

Hoewel er nooit een officiële aanklacht tegen het gasbedrijf is gekomen, doet Trumps advocaat Rudy Giuliani al een aantal maanden onderzoek naar de kwestie. Volgens tegenstanders van Trump grijpt de president deze zaak aan om Biden in een kwaad daglicht te stellen. Giuliani legde hierover de eerste contacten met de Oekraïners en komt daarmee op de radar van zijn eigen inlichtingendiensten, die niet helemaal weten wat ze aan moeten met de op eigen houtje opererende gezant van Trump. Dit komt uiteindelijk ook bij de klokkenluider terecht.

Is dat alles?

Nee, er is volgens Trump en Giuliani ook nog een link tussen Oekraïne en de presidentsverkiezingen in 2016. Volgens het Trump-kamp werkten de Democraten met Oekraïne samen om belastende informatie over zijn campagneleider Paul Manafort te vinden. Manafort zit momenteel een gevangenisstraf uit, voor onder meer samenzwering tegen de Verenigde Staten.

Rudy Giuliani, voormalig burgemeester van New York en persoonlijk advocaat van Trump. (Foto: Getty Images)

Maar hoe heeft Trump zijn macht dan misbruikt?

Er was Trump veel aan gelegen om belastende informatie over Biden en de vermeende samenzwering te vinden. Daarvoor had hij de Oekraïners nodig.

In een telefoongesprek met Zelensky op 25 juli werd de nieuwe president uitvoerig gefeliciteerd. Maar Trump vroeg hem ook om een gunst: of de Oekraïense overheid verder onderzoek wilde doen naar een vermeende server die in bezit zou zijn van de voormalige Sovjetstaat, maar ook naar Biden en diens rol in het ontslag van aanklager Shokin.

Zelensky zegde zijn hulp toe. Om het proces verder te helpen, kon hij contact opnemen met Giuliani of met justitieminister William Barr, zo vertelde Trump de Oekraïense president. Als drukmiddel (dit wordt niet in het telefoongesprek vermeld) liet Trump 400 miljoen dollar aan steun voor Oekraïne tegenhouden. Later werd dit alsnog uitgekeerd.

Hier komt het vermeende machtsmisbruik in het verhaal: Trump vraagt een andere mogendheid hem aan belastende informatie over een politieke opponent te helpen, dus voor zijn eigen politieke gewin.

Dat dit telefoongesprek heeft plaatsgevonden, staat vast: het Witte Huis heeft deze week zelf de notities vrijgegeven. Trump gaf eerder al toe dat hij het met Zelensky over Biden heeft gehad. Ook zei hij eerder dat hij dirt over een politieke opponent vanuit het buitenland zou verwelkomen.

Volodymyr Zelensky, de Oekraïense president met wie Trump het telefoongesprek hield. (Foto: Getty Images)

Ook deze kwestie staat niet op zichzelf

Binnen het Witte Huis realiseerde men zich blijkbaar dat het niet in de haak was wat Trump aan Zelensky vroeg. Er werd daarom besloten om het telefoongesprek op een systeem te plaatsen waar niet iedereen bij kan; een systeem voor extreem geheime informatie.

Dit is voor een dergelijk telefoongesprek ongebruikelijk, waardoor het de aandacht trok van mensen die in contact stonden met de klokkenluider, volgens The New York Times een CIA-agent. Deze nog onbekende persoon trok binnen zijn inlichtingendienst vervolgens aan de bel over de gehele gang van zaken rond Trump, Giuliani en Oekraïne.

Wat gebeurde er na de klacht van de klokkenluider?

Het duurde even voordat de klacht van de klokkenluider bij de juiste personen terechtkwam. Nadat de door Trump aangestelde inlichtingendirecteur Joseph Maguire de klacht ontving, wilde hij deze in eerste instantie niet doorsturen naar het Congres, omdat het volgens hem niet ging over iemand die onder zijn gezag valt.

Wel lichtte hij het Witte Huis in, terwijl de klacht van de klokkenluider nota bene vooral over Trump ging.

Veel kwam naar buiten via de media

Er werd veel gelekt over de situatie tussen Trump en Oekraïne. Op 9 september zinspeelde The New York Times al op mogelijke manoeuvres van Trump met betrekking tot de nieuwe president Zelensky en mogelijk politiek gewin. De verschillende commissies in het Huis van Afgevaardigden zetten die dag onderzoeken naar de handel en wandel van Trump en Giuliani met Oekraïne in gang en bekeken of er mogelijk voor eigen politiek gewin misbruik werd gemaakt van het Amerikaanse overheidsapparaat. De achterblijvende steunbetaling aan het land was daarvoor een van de aanleidingen.

Later werd via `The Washington Post duidelijk dat er een klachtenrapport van een klokkenluider over deze kwestie lag. Deze klacht werd donderdag na langdurige verzoeken van de inlichtingencommissie in het Huis van Afgevaardigden openbaar gemaakt. Maguire verscheen voor dezelfde commissie in een openbaar verhoor. Hij verdedigde zich daar voor het achterhouden van de klacht, maar zei ook dat de klokkenluider volgens zijn inlichtingenapparaat "betrouwbaar" is.

De door Trump aangestelde inlichtingendirecteur Joseph Maguire. (Foto: Getty Images)

Maar hoe zit het nu met die afzettingsprocedure?

De Democraten zijn op zoek naar bewijs om de impeachment formeel in gang te zetten. Spreker Nancy Pelosi heeft zich achter een onderzoek geschaard.

Waarom starten de Democraten juist nu een impeachmentprocedure?

We vroegen het aan Sara Polak, als Amerikadeskundige verbonden aan de Universiteit Leiden:

"Het i-woord (impeachment, red.) viel de afgelopen jaren al meerdere malen, maar nooit durfde Pelosi, de Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, het aan om officieel een impeachmentprocedure aan te kondigen."

Waarom nu opeens dan wel?

"Dit laatste schandaal is als het ware de druppel die de emmer, die al sinds de inauguratie van Trump vol aan het druppelen is, deed overlopen. In theorie hadden ze al eerder een impeachment kunnen starten, maar in het Huis van Afgevaardigden hebben de Democraten pas sinds november 2018 een meerderheid."

Nancy Pelosi, leider van de Democraten in het Huis van Afgevaardigden. (Getty Images)

Waarom is deze meerderheid in het Huis zo belangrijk?

"Een impeachmentprocedure start altijd in het Huis van Afgevaardigden. Zij stemmen over de opgestelde articles of impeachment, wat neerkomt op de aanklachten. Er is een simpele meerderheid voor nodig om de aanklachten door te sturen naar de Senaat, het equivalent van onze Eerste Kamer. Ervan uitgaande dat de Republikeinse achterban in het Huis niet met de aanklachten instemt, hebben de Democraten dus een meerderheid nodig."

"Een impeachmentprocedure ziet eruit als een juridisch proces, maar is eigenlijk een politiek proces: er is politieke wil en een meerderheid nodig - en die hebben ze nu."

Kan het nog misgaan voor de Democraten?

"Het bewijs dat de Democraten nu al in handen hebben is genoeg om de impeachment door te zetten. Naar verwachting stemmen ook de Democraten in het Huis gewoon in. Maar vervolgens is de Senaat, waarin de Republikeinen een meerderheid hebben, aan de beurt. De senatoren fungeren als een soort jury en zullen de aanklachten beoordelen. Uiteindelijk moet twee derde instemmen met een daadwerkelijke afzetting van Trump. Tot nu toe hebben de Republikeinse senatoren hem nog nooit in de steek gelaten. Al vaker dacht ik dat het zover zou zijn, maar keer op keer bleven ze hem trouw. Dus dat zullen ze ook nu wel weer doen."

Waarom begint het Huis dan toch de procedure?

"Zij hebben een controlerende functie en kunnen principieel niet langer hun mond houden."

Wat is Trumps strategie precies?

"Je ziet aan Trumps gedrag nu al dat hij doet wat hij altijd doet. Hij beschuldigt anderen van dingen waarvan hijzelf wordt beschuldigd. 'Jij doet dat, beschuldigt mij hier van, maar doet het zelf alleen maar erger.' De Republikeinen hebben hem hierin tot nu toe steeds gevolgd."

Van een afzetting gaat het dus niet komen. Wat betekent dat voor de Democraten?

"Tijdens het onderzoek naar Trump dat nu wordt gedaan, kan er veel boven water komen, wat ook de Democraten kan raken. Centraal in het schandaal staat natuurlijk Biden."

"Persoonlijk denk ik niet dat dit geheel onterecht is: Biden heeft zichzelf natuurlijk wel klemgezet door als vicepresident aan te sturen op het vertrek van de Oekraïense aanklager, terwijl diezelfde aanklager corruptieonderzoek deed naar het Oekraïense bedrijf waarbij Bidens zoon werkzaam was. Als zijn zoon er niet zou werken, zou het business as usual zijn geweest, maar nu heeft het alle schijn van belangenverstrengeling. Ook al heeft hij niets fout gedaan, de schijn is gewekt. Dat is normaal gesproken al dodelijk voor een politicus."

Zal Trump, net als oud-president Nixon, de eer aan zichzelf houden en opstappen?

"Nee. Ik denk dat hij echt uit het Oval Office gesleept moet worden."