Soldaten sprongen afgelopen week massaal uit vliegtuigen boven Gelderland, net als 75 jaar geleden. In het kader van de herdenking van Operation Market Garden worden ook dit weekend verschillende gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog nagespeeld door acteurs. Bijvoorbeeld de verovering van twee bruggen in Nijmegen door Amerikaanse soldaten. Zijn deze re-enactments alleen maar spectaculair om te zien of kunnen we er ook nog lering uit trekken?

In de middag van 20 september 1944 steken 260 Amerikaanse soldaten van de 82e Luchtlandingsdivisie in boten de Waal over. Ze moeten twee Nijmeegse bruggen veroveren op de Duitsers. Peddels hebben de mannen niet. Ze gebruiken daarom hun geweerkolven en koffiemokken om vooruit te komen. Maar aan de overkant, achter een provisorisch opgetrokken zandwal, liggen Duitse soldaten. Ze openen het vuur op de onbeschermde Amerikanen. De helft van de geallieerden zal gewond raken of sneuvelen, maar de bevrijders slagen er wel in de bruggen te veroveren.

Precies 75 jaar later stapt de 24-jarige re-enactor Dennis Kiekebos uit Staphorst met 149 anderen op dezelfde plek in een boot om de Waalcrossing uit te beelden. Kiekebos is voorzitter van re-enactmentverenging Pontoon Group '40 - '45, die gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog naspeelt.

Dennis Kiekebos in militair uniform. (Privéfoto)

Zo nauwkeurig mogelijk de werkelijkheid nabootsen

Tijdens een re-enactment proberen ze de historische werkelijkheid zo dicht mogelijk te benaderen. Kiekebos: "Aan de Waalcrossing doen alleen jongens en mannen tussen de 15 en 35 jaar mee om een correct beeld te laten zien. En we gebruiken 75 jaar oude aanvalsboten die toendertijd ook zijn ingezet. Al zijn onze boten niet bij de Waalcrossing gebruikt, maar wel bij operaties in Arnhem."

Nederland telt 47 re-enactmentverenigingen die bij het overkoepelende Landelijk Platform voor Levende Geschiedenis (LPLG) zijn aangesloten. Daarnaast zijn er nog tientallen groepen die zelfstandig opereren. De tijdperken die de verenigingen naspelen, variëren van de Romeinse tijd tot de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) en van de napoleontische oorlogen (1795-1815) tot de Tweede Wereldoorlog.

“Voor sommigen is re-enactment een spel en anderen leven ook thuis tot in de kleinste details in de jaren vijftig.”
Ineke Strouken, deskundige

Het verschilt per vereniging hoe nauwgezet de acteurs de geschiedenis nabootsen. "Bij LARP-groepen (live action role-playing, red.) is het spelgehalte hoog en komt er veel fantasie bij kijken", zegt Ineke Strouken, deskundige op het gebied van Nederlandse tradities en de Nederlandse volkscultuur. "Maar je hebt ook individuen die thuis tot in de kleinste details in de jaren vijftig leven."

De groep van Kiekebos houdt de oorlog altijd in het achterhoofd tijdens de Waalcrossing, temeer omdat de 95-jarige veteraan Hugh Wallis komt kijken. Hij zat in 1944 in de tweede boot en keert nu voor het eerst terug naar Nijmegen. "We beleven er plezier aan, maar we willen ook een stukje bewustwording creëren", zegt Kiekebos. "De rol van de Amerikaanse divisie in Nijmegen was cruciaal bij het verslaan van de vijand. Dat willen wij het publiek wel meegeven. Opdat wij niet vergeten."

De re-enactment van de bestorming van de Waaloever door Amerikaanse soldaten (Foto: Pontoon Group '40-'45)

Gebeurtenis naspelen geeft een ander perspectief

Onder academische historici groeit de aandacht voor re-enactments, vertelt universitair docent nieuwste geschiedenis Samuël Kruizinga van de Universiteit van Amsterdam. "Wanneer je zelf iets uitprobeert, krijg je soms een heel ander beeld van hoe iets in z'n werk ging", zegt Kruizinga.

"Bijvoorbeeld: we weten al heel lang dat buskruit uit China komt. Maar pas diep in de jaren negentig maakten wetenschappers dat Chinese buskruit voor het eerst na met recepten uit de tiende eeuw. En wat bleek? Het Chinese buskruit ontvlamde minder goed dan het Europese. Dat zou kunnen verklaren waarom men in China niet meteen op de gedachte kwam om pistolen en kanonnen te maken en in Europa wel."

Vandaar dat re-enactments ook vaak plaatsvinden tijdens herdenkingen. "Je krijgt veel beter een indruk van de schaal. Hoe lang is de brug over de Waal precies? Hoelang duurt de oversteek? Met hoeveel mensen deden ze dat?", zegt Kruizinga. "Je ziet al die jonge jongens en denkt: in een andere tijd stond ik daar misschien ook."

“Voor de Vietnamoorlog dachten mensen dat oorlog voeren in georganiseerde colonnes gebeurde.”
Samuël Kruizinga, docent nieuwste geschiedenis

Beelden en re-enactments kunnen een krachtigere band met de geschiedenis creëren dan boeken, stelt Kruizinga. "Dat zag je heel sterk tijdens de Vietnamoorlog, de eerste oorlog die op tv te zien was. Daarvoor dachten veel mensen dat oorlog voeren gebeurde in strakke colonnes van soldaten die op de tegenstander af marcheerden. Maar op tv zag het publiek nu chaos en doodskisten in vliegtuigen. Het veranderde enorm hoe men over de oorlog dacht."

Oorlog is vele malen wreder dan de nagespeelde versie

Maar ook re-enactments kennen hun beperkingen. Een exacte benadering van de gebeurtenissen is onmogelijk, alleen al omdat veel historische wapens niet ingezet mogen worden voor re-enactments. "Je kunt de geschiedenis nooit werkelijk naspelen", zegt volkscultuurdeskundige Strouken. "Oorlogen zijn veel wreder dan re-enactmentgroepen het kunnen presenteren. De acteurs moeten zich daar heel erg bewust van zijn en dit ook overbrengen aan het publiek."

Dat onderschrijft ook Kiekebos. "We kunnen het nooit precies uitbeelden en dat moeten we ook niet willen. Maar we kunnen wel een impressie geven. Een beeld zegt meer dan duizend woorden."

Wanneer Kiekebos en de andere re-enactors vrijdagmiddag de Waal zijn overgestoken en de Duitse soldaten hebben verslagen, loopt het toekijkende publiek gezamenlijk naar het Waalcrossing Monument. Daar worden de 260 soldaten herdacht die 75 jaar geleden de bevrijding van Nijmegen mogelijk maakten. Zo is de dag van herbeleving en herdenking compleet.