Doordat de Raad van State (RvS) het Nederlandse beleid rondom het terugdringen van stikstofuitstoot afkeurde, staan duizenden bouwprojecten op losse schroeven. Een commissie adviseert het kabinet vermoedelijk komende week over hoe de projecten toch doorgang kunnen vinden. Wat voor schade aan de natuur veroorzaakt stikstof eigenlijk?

Zuchtend tuurt Lex Querelle de verte in. De boswachter van Natuurmonumenten staat aan de rand van een grasveld in het Brabantse natuurgebied de Kampina. "In 2009 was dit nog heide, maar in tien jaar tijd is het alleen maar gras geworden. In relatief korte tijd is hier de hei verdwenen."

De oorzaak van die vergrassing? Het neerdalen van stikstof in het natuurgebied. "Stikstof is eigenlijk een meststof", legt Querelle uit. "Als je gras wil laten groeien, dan strooi je stikstof. Dan wordt dat gras hartstikke snel hoog en donkergroen."

De heide gedijt juist goed bij voedselarme omstandigheden. Maar door de grote hoeveelheid stikstof die op de heidegebieden neerdaalt, wordt de heide overwoekerd door grassen en andere planten die snel groeien.

In Nederland hebben 118 van de 160 Natura 2000-gebieden last van stikstof. Dat komt op verschillende manieren tot stand. Zo stoten voertuigen en de industrie stikstofoxide uit. In de landbouw komt stikstof vrij via ammoniak, dat op zijn beurt vrijkomt uit de verdamping van mest. Stikstofoxide en ammoniak komen uiteindelijk weer in de grond terecht en dat heeft dus grote invloed op de natuur.

Honderd jaar geleden vond je bijna overal heide

Bijna 200 kilometer noordelijker in Nationaal Park Dwingelderveld in Drenthe is hetzelfde te zien. Je vindt gras waar voorheen de paarse heide bloeide. "Het is jammer dat we niet honderd jaar terug in de tijd kunnen, want toen zag je bijna overal hei buiten de dorpen", vertelt Arnout-Jan Rossenaar, ecoloog bij Staatsbosbeheer. "Het is het enige wat normaal gesproken op deze grond groeit."

Als Rossenaar het aangrenzende bos binnenloopt, wijst hij op de bramen, varens en brandnetels. "Planten die allemaal extra hard groeien door de neergedaalde stikstof en soorten die minder voedingsstoffen nodig hebben verdringen", legt hij uit.

Aan de rand van het bos, waar een boer op dat moment het gras aan het maaien is, is dat nog beter zichtbaar. "Kijk, daar is hij met het bemesten van zijn weiland waarschijnlijk wat uitgeschoten", zegt Rossenaar, terwijl hij naar een grote bos brandnetels wijst.

Een flinke bos brandnetels aan de rand van een akker. (Foto: NU.nl/Job van der Plicht)

'Heide wil juist arme omstandigheden'

Behalve dat de meststoffen en uitlaatgassen heidesoorten verdringen, maken die heide ook lui. Querelle loopt door een stuk heide dat eruitziet alsof er een deken van stof overheen ligt. "Droogtestress", is zijn conclusie.

"De heide wil juist arme omstandigheden. Maar als er voedselrijk stikstof overheen valt, dan wordt de heide verwend, met als gevolg dat het wortelstelsel van de hei telkens kleiner wordt", legt de boswachter uit. "De plant overleeft ook met kortere wortels, want er is ineens allemaal voedsel in de omgeving. Maar in droge periodes zoals vorig jaar en dit jaar is de plant door die verkorte wortels niet meer in staat om voldoende vocht te vinden en sterft af."

De grauwe heide die is doodgegaan door droogtestress. (Foto: NU.nl/Job van der Plicht)

De hei is een grijze, afgestorven vlakte

Het is een treurig gezicht om niet één of een paar, maar honderden en misschien wel duizenden grijze, afgestorven heideplanten te zien. Insecten vliegen er amper rond en op de dorre vlakte is dan ook bijna geen leven te zien.

Iets verderop loopt Querelle naar een dode boom. Het blijkt een eik te zijn. Ook doodgegaan als gevolg van stikstof, maar dan weer door een ander proces. "Stikstof die in de bodem neerslaat, leidt tot een verzuringsproces", weet de boswachter. Dit is een chemische reactie, maar samengevat komt het erop neer dat schimmels rondom de wortels van de boom afsterven. Die schimmels heeft de boom nodig om voedingsstoffen uit de bodem te kunnen opnemen. Doordat met de schimmels ook de wortels van de boom afsterven, gaat de boom dood.

"Iedere boom heeft andere soorten schimmels rond zijn wortels. De schimmels van eiken kunnen slecht tegen stikstof, maar die van dennen hebben er bijvoorbeeld minder last van", legt Querelle uit. "We zien niet alleen eiken in Brabant doodgaan, maar ook op de Veluwe en in Drenthe."

Vogelsoorten en insecten verdwijnen

Dat er soorten verdwijnen en bij komen, is op zich een natuurlijk proces en hoeft helemaal niet slecht te zijn, vertelt Querelle. "Maar het tempo waarin dat nu gaat, is schrikbarend. Neem bijvoorbeeld de eik. Die is twintigduizend jaar geleden vanuit het Middellandse Zeegebied opgerukt naar het noorden. Daar heeft de eik lang over gedaan. En nu, in tien of twintig jaar, sterven ze af. Die tijd is te kort voor nieuwe soorten om die bomen te vervangen."

Met het afsterven van de eiken, maar ook bijvoorbeeld de heideplanten, verdwijnen ook de andere soorten die eromheen leven en van de verdwenen bomen of planten profiteerden. Querelle: "Allerlei soorten paddenstoelen, mossen, wilde bijen en andere insecten gaan in één klap weg. Ook vogels als de roodborsttapuit en boomleeuwerik zien we steeds minder."

Tien jaar geleden bloeide de heide hier nog volop. Inmiddels is de plant verdrongen door grassoorten. (Foto: NU.nl/Job van der Plicht)

'Voor het oog blijft het groen, maar natuur is hartstikke dood'

Rossenaar ziet dat door het verdringen van de hei de vlindersoorten heideblauwtje en veenbesblauwtje steeds minder worden waargenomen, dat in steeds zuurder wordende vennen dieren niet meer kunnen overleven en dat loopkevers verdwijnen.

De ecoloog noemt het een "fastfoodcultuur", waarin slechts een beperkt aantal soorten kan overleven. "Of dat erg is?", vraagt hij zich hardop af. "Als je op vakantie gaat, kom je onder meer voor de lokale eetgewoonten en regionale specialiteiten. Je gaat niet op vakantie om bij een fastfoodrestaurant te eten, dat kun je immers overal. Zo is het met de natuur ook. De bijzondere dingen verdwijnen en het stikstofoverschot is daar mede de oorzaak van."

"Voor het oog blijft het groen, maar het is hartstikke dood", besluit Querelle. "Het wordt stil op de hei. Sterker nog, het ís al stil."