De politie gaat er op basis van ooggetuigenverklaringen voorlopig van uit dat een man tussen de 20 en 25 jaar woensdagochtend advocaat Derk Wiersum heeft doodgeschoten. Dit past in het beeld van jonge en meedogenloze uitvoerders van liquidaties. Waar komen ze vandaan?

"Hij lijkt gewetenloos", waren de woorden van de rechtbank toen de 25-jarige Hicham M. in juni dit jaar tot levenslang werd veroordeeld. M., ooit een veelbelovend kickbokstalent uit het Amsterdamse stadsdeel Noord werd schuldig bevonden aan het uitvoeren van twee liquidaties en drie pogingen daartoe. Hij was toen 21 jaar oud.

M. is geen uitzondering. Hij past in het beeld van twintigers die in ruil voor geld bereid zijn zware wapens tegen elkaar te gebruiken. Met vele, net zo jonge slachtoffers tot gevolg.

Kenmerkend hiervoor is de dubbele moord op 20 december in Rotterdam. Een van de daders was toen achttien en de andere twee waren zeventien. De slachtoffers waren 25 en 26 jaar oud.

Trend van jonge daders al in 2006 waar te nemen

Het is een ontwikkeling die misdaadverslaggever Paul Vugts van Het Parool in 2006 voor zijn eigen ogen ziet gebeuren. Hij ziet jonge mannen die zich ophouden in de entourage van topcriminelen of betrokken zijn bij gewapende overvallen en schietpartijen.

Vugts berichtte over zijn waarnemingen in Het Parool en nam ze op in zijn boek Doorgeschoten, dat in 2014 is verschenen. Verhalen over "jongens met nauwelijks besef wat het betekent om iemand uit het leven te schieten". "Ze lijken geen geweten te hebben", aldus de verslaggever.

Veel van de jongens zijn zwakbegaafd

Het gaat veelal om jonge mannen met een gebrek aan empathie, vaak in combinatie met een laag IQ of zwakbegaafdheid. Dat blijkt ook uit het in 2013 verschenen onderzoek In de Nesten van de GGD Amsterdam.

Het is een analyse van de voorgeschiedenis van een groep van tweehonderd jongvolwassen gewelddadige veelplegers in Amsterdam uit de zogenoemde Top600. Het gaat om jeugddelinquenten die samen verantwoordelijk zijn voor jaarlijks zo'n 2.500 tot 3.000 misdrijven met veel impact op slachtoffers. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om geweldsmisdrijven.

“Ze worden gelokt met beloftes over geld en dikke horloges”
Misdaadverslaggever Paul Vugts

Van de onderzochte jongens blijkt 89 procent een gebrek aan empathische vermogens te hebben. 99 procent heeft een slecht ontwikkeld geweten en bij iets meer dan een derde is de gewetensfunctie zelfs ernstig verstoord.

Het gaat om jongens die sociaal-economisch kwetsbaar en makkelijk te beïnvloeden zijn.

Jongeren worden gelokt met beloftes van geld en status

Dit wordt als "een giftige combinatie van factoren" omschreven in het onlangs verschenen rapport De achterkant van Amsterdam over drugsgerelateerde criminaliteit. Jongens worden ingezet als koeriers of verlenen andere hand-en-spandiensten voor drugscriminelen.

Hulpverleners zeggen in het rapport dat het voor deze jongens moeilijk is om nee te zeggen. Ze willen er graag bij horen en kunnen de consequenties van hun handelen niet overzien.

"Ze worden gelokt met beloftes als: je kan bij mij geld verdienen en ook een dikke klok dragen of schoenen van het merk Louboutin kopen", legt Vugts uit. "Het geeft je status. En met het uitvoeren van een moord denken ze sneller te kunnen stijgen op de criminele ladder."

Advocaat Derk Wiersum werd bij zijn huis neergeschoten. (Pro Shots)

Het is een grootstedelijk probleem

Het gros van deze jongens komt uit achterstandswijken en het is dan ook geen lokaal, maar een grootstedelijk probleem.

Officier van justitie Nitrauw is werkzaam in de regio Midden-Nederland en legt uit dat de "jonge aanwas" van nieuwe criminelen een groot probleem is. Daarnaast is het moeilijk vast te stellen wie het risico lopen om in de criminaliteit te belanden.

"Wat je ziet, is dat het klassieke beeld van jongens die betrokken raken bij overlastgevende jeugdgroepen en dan overgaan op auto-inbraken tot plofkraken en uiteindelijk in de cocaïnehandel belanden, is veranderd", aldus Nitrauw.

"Nieuw is dat de tussenstappen soms verdwenen zijn en jongeren als het ware direct doorschieten naar de zwaarste categorie." Nitrauw bevestigt dat dit te maken heeft met de hang naar status, snel geld verdienen en een gebrek aan perspectief.

Daar zitten ook jonge mannen tussen die bereid zijn iemand te vermoorden. "Daar schrikt iedereen van", zegt Nitrauw. "Daarom wordt er ook onderzoek gedaan naar hoe deze criminele carrières precies verlopen."

Doel van OM is negatieve rolmodellen uit de wijk te halen

Nitrauw is als officier van justitie verantwoordelijk voor een team van rechercheurs in Midden-Nederland dat erop gericht is "negatieve rolmodellen" in achterstandsbuurten aan te pakken en uit de wijk te halen.

Nitrauw doelt op centrale figuren onder criminelen die met hun rijkdom een negatieve aantrekkingskracht op jongeren hebben. "Die willen we aanpakken en afstraffen om te laten zien dat misdaad niet loont."

Tegelijkertijd wordt er met het Programma Straatwaarden met jongeren aan de slag gegaan om te voorkomen dat ze de stap naar criminaliteit maken.

Jongeren hebben afkeer van overheidsinstanties

Volgens Jan Dirk de Jong, criminoloog en lector Aanpak Jeugdcriminaliteit aan de Universiteit Leiden, is het probleem echter dat jongeren vaak een afkeer hebben van overheidsinstanties. Zo vertelde hij in een interview met de Volkskrant.

"Ze hebben van jongs af aan een batterij aan ervaring met hulpverleners en politie. Die is niet zelden negatief. Ze wantrouwen alles en iedereen van de overheid", aldus De Jong tegen de krant.

Volgens de Universiteit Leiden heeft recent onderzoek uitgewezen dat informeel gezag van "positieve rolmodellen" uit de eigen gemeenschap meer effect zou hebben op de jongeren. Dit zou een "veelbelovende beschermende factor" zijn als "tegenhanger van de aantrekkingskracht van de straat".

"Dat is de grote uitdaging", vult Vugts aan. "Hoe je die jongens in je greep kan krijgen".