Begin november wordt herdacht dat de Slag om de Schelde 75 jaar geleden - op 8 november 1944 - in het voordeel van de geallieerden werd beslecht. Deze operatie is naast Market Garden een van de twee grote slagen in Nederland in het voorlaatste jaar van de Tweede Wereldoorlog. Maar verliepen deze bevrijdingsgevechten in ons land wel in de juiste volgorde?

Dinsdag wordt herdacht dat operatie Market Garden begon op 17 september 1944. Deze poging om de grote rivieren over te steken mondde uiteindelijk uit in de Slag om Arnhem. Market Garden mislukte, en deel 1 van dit tweeluik beschrijft hoe dat kon gebeuren.

In deel 2 wordt dieper ingegaan op de keuzes die leidden tot deze operatie en mogelijke betere alternatieven om nazi-Duitsland sneller te verslaan.

Market Garden was een riskant plan van de Britse veldmaarschalk Bernard 'Monty' Montgomery om snel te kunnen doorstoten richting het Ruhrgebied in Duitsland. De vraag is waarom de geallieerde Opperbevelhebber Dwight Eisenhower ooit toestemming heeft gegeven voor deze operatie, omdat het afweek van zijn doctrine van een breed front en ook niet paste bij de eerste benodigdheden van geallieerde troepen in West-Europa

Aanvoerlijnen van voorraden werden te lang

Na de opmars door Frankrijk waren de bevoorradingslijnen erg lang geworden, terwijl Cherbourg in het uiterste westen van Normandië de enige grote haven was om bijvoorbeeld nieuw materieel, munitie, voedsel, brandstof en wapens op het Europese vasteland te krijgen. En de vraag was groot. Er lag echter een grote haven binnen handbereik: Antwerpen.

De Vlaamse stad werd op 4 september 1944 bevrijd, met de havens nog intact. Er was echter een probleem: de Westerschelde en de omliggende gebieden waren nog in Duitse handen. De verbinding naar de Noordzee lag bovendien vol met zeemijnen.

Had Mongomery doorgedrukt en zich eerst gefocust op de Schelde, dan waren de geallieerden grotendeels van hun bevoorradingsproblemen af geweest. Een logische stap, vonden veel militairen hoog in de legerleiding. Maar Eisenhower besliste anders.

Dwight Eisenhower, de opperbevelhebber van de Geallieerden in Europa (Foto: Getty Images)

Eisenhower moet omgaan met grote namen op slagveld

De opperbevelhebber had te maken met drie grote namen die zijn bevelen uitvoerden op het Europese toneel: de beruchte Amerikaanse generaal George Patton was na een indrukwekkende opmars door Noord-Frankrijk aanbeland bij de Duitse grens bij het Saarland, onder Luxemburg.

Zijn landgenoot, de meer bedeesde generaal Omar Bradley was onder meer de bevelhebber van het Eerste Amerikaanse leger, dat aan de grens bij Aken stond. En Montgomery ging noordwaarts. Het was onderdeel van een brede strategie om over de hele lengte van het front de druk op de terugtrekkende Duitsers de houden.

Vlnr: George Patton, Omar Bradley en Bernard Montgomery (Foto: Getty Images)

Steun vanuit Londen voor Montgomery

Montgomery stond bekend als een kundig generaal, maar onomstreden was hij zeker niet. De Engelsman liet zich voorstaan op zijn successen in Noord-Afrika, waar zijn troepen het Afrikakorps van de Duitse generaal Erwin Rommel versloegen.

Maar nadat 'Monty' het bevel had gehad over alle geallieerde grondtroepen tijdens de invasie in Normandië werd hij bijna ontslagen. Vanuit Londen kreeg Montgomery echter de nodige steun, waardoor de Britse en Canadese troepen onder zijn bevel bleven.

"Een snelle stoot richting Berlijn", noemde Montgomery zijn plan om de oorlog in Europa nog in 1944 te beslissen. De Brit voorzag daarin een grote rol voor zichzelf. Uit veel verhalen die na de oorlog over de veldmaarschalk zijn verschenen, blijkt dat hij niet uitblonk in bescheidenheid.

Market Garden was route om de Westwall

Uiteindelijk wist hij Eisenhower te overtuigen met de volgende argumenten: De passage van de Rijn bij Arnhem was een omzeiling van de Westwall, of de Siegfried-verdedigingslinie. Deze liep grofweg van de Rijn bij de Nederlandse grens, langs de Duitse grens zuidwaarts tot aan de Zwitserse grens. Als zijn Amerikaanse 'concurrenten' Patton en Bradley voorwaarts wilden, kregen ze wel met de Westwall te maken.

Bovendien was dit volgens Montgomery de manier om de druk hoog te houden op de terugtrekkende Duitsers, iets wat voor Eisenhower belangrijk was.

Daarnaast voldeed Market Garden aan de sterke wens vanuit Londen om iets aan de V1 en V2-aanvallen op de Britse hoofdstad te doen. Deze Duitse vergeldingswapens werden vanuit Nederland en België afgeschoten richting Engeland. De monding van de Schelde vrijmaken van Duitsers konden de Canadezen zelf wel, was 'Monty's' oordeel.

Grote schade in Londen na een aanval met een Duitse V2-raket. Market Garden had de lancering van deze 'vergeldingswapens' moeten stoppen. (Foto: Getty Images)

Druk vanuit Washington op Eisenhower

Eisenhower zelf stond onder druk vanuit Washington om de Britse en Amerikaanse luchtlandingstroepen snel weer eens in te zetten. Daarvoor bood Market Garden een fraaie gelegenheid.

Patton en Bradley waren allebei tegen de operatie. Vooral eerstgenoemde zag zijn opmars oostwaarts stranden omdat de voorraden en brandstof nu vooral naar Montgomery's troepen gingen. Pattons Derde Leger kwam tot stilstand.

Market Garden ging op 17 september 1944 van start en mislukte definitief op 25 september. De terugtrekkende Duitsers waren toch niet zo verzwakt als door het opperbevel was ingeschat. De gewenste doorbraak over de Rijn kwam pas op 17 maart 1945, toen een brug bij het Duitse Remagen in Amerikaanse handen viel.

Hitler wil Walcheren tot de laatste man verdedigen

Na de verloren Slag om Arnhem focuste Montgomery zich dan toch op de Schelde, maar wel pas nadat hij hier door Eisenhower nadrukkelijk op was gewezen. De Duitsers hadden wel door dat het van groot belang was om Antwerpen buiten dienst te houden als geallieerde haven.

Van Walcheren werd een groot fort gemaakt dat van Adolf Hitler tot de laatste man moest worden verdedigd. Hiervoor werd onder meer het Duitse Vijftiende Leger gebruikt, dat door de weigering van Montgomery om eerst de Schelde vrij te maken kon ontsnappen uit Noordwest-Frankrijk en naar Walcheren was geëvacueerd.

Britse mariniers rukken op naar Walcheren tijdens de Slag om de Schelde (Foto: Getty Images)

'De grootste strategische blunder van de oorlog'

Het duurde uiteindelijk tot 28 november 1944 voordat het eerste geallieerde schip de haven van Antwerpen bereikte, gevolgd door een grote stroom aan konvooien vol met broodnodige voorraden. De Slag om de Schelde was loodzwaar geweest voor de Canadese troepen, zeker met de wetenschap dat Montgomery zijn troepen ook begin september al door had kunnen laten stoten, tegen toen nog lichte en slecht georganiseerde Duitse tegenstand.

Door de keuze voor Market Garden ten faveure van het vrijmaken van de Schelde liep de gehele Geallieerde opmars vertraging op en duurde het conflict in Europa nog tot ver in 1945. Historici spraken na afloop van de strijd in Europa over de "grootste strategische blunder van de oorlog".

Lees hier deel 1: 75 jaar Market Garden: Bij risicovolle operatie ging te veel fout