Verkeerd gebruikte parachutisten, genegeerde inlichtingen, te riskante route, niet werkende radio's: bij Operatie Market Garden, waarmee de geallieerden al voor kerst in 1944 de Tweede Wereldoorlog in Europa wilden beslissen, ging van alles fout. Wat maakte deze operatie in Nederland zo risicovol en waar liep het mis?

Market Garden begon op 17 september 1944, dinsdag 75 jaar geleden. In deel 1 van dit tweeluik blikken we terug op hoe de operatie mislukte.

In deel 2 gaan we nader in op interne strijd binnen de geallieerde legerleiding en het besluit om het plan van de Britse veldmaarschalk Bernard 'Monty' Montgomery voorrang te geven.

Het gewaagde plan om Duitsland binnen te dringen

Het idee van Montgomery was gewaagd: verover dankzij grote aantallen luchtlandingstroepen de bruggen over de rivieren en kanalen in het zuiden van Nederland.

Stoom vervolgens met een grote colonne tanks op via Arnhem richting het Ruhrgebied in nazi-Duitsland, met als uiteindelijk doel: Berlijn.

Market Garden in het kort: De Britse Eerste luchtlandingsdivisie landt bij Arnhem, ondersteund door de Poolse luchtlandingsdivisie. Bij Nijmegen landt de Amerikaanse 82e luchtlandingsdivisie. Bij Eindhoven landt de Amerikaanse 101e luchtlandingsdivisie. Vanuit het zuiden rukken de tanks van het Britse XXX-corps op.

Waarom was Market Garden zo riskant?

Om de operatie te laten slagen moest vrijwel alles lukken. Echte mogelijkheden om grote tegenslagen te omzeilen waren er niet.

De Britse tanks konden alleen oprukken als over alle waterwegen op weg naar het noorden een brug in handen was. Dat moest onder meer gebeuren bij Son, Grave, Nijmegen en uiteindelijk Arnhem.

Inzet van luchtlandingstroepen was in de Tweede Wereldoorlog een relatief nieuw middel. Belangrijke voorwaarden om succesvol te zijn waren het verrassingseffect en verwarring bij de vijand. Grote gevechten met bijvoorbeeld tanks of artillerie konden de parachutisten nauwelijks aangaan, omdat ze doorgaans licht bewapend waren.

Met parachutisten gevulde vliegtuigen onderweg naar hun landingszones (Foto: Getty Images)

Essentiële taken voor parachutisten

Tijdens de invasie van Normandië was de inzet van de airborne-troepen succesvol geweest, maar bij Market Garden was hun rol veel nadrukkelijker en rustten er essentiële taken op hun schouders. Bovendien was het door de grote afstand tot het oorspronkelijke front alleen mogelijk om deze troepen door de lucht te bevoorraden met voedsel en munitie.

Een ander risico lag in de weg richting Arnhem. De tanks van het XXX-corps konden volgens de planners van de operatie niet door de drassige weilanden in de regio en moesten dus gebruik maken van één tweebaansweg. Hiermee waren de tanks kwetsbaar voor opstoppingen en aanvallen van langs de weg verscholen Duitsers.

Waar ging het fout voor Market Garden?

Een kolossale fout werd al gemaakt in de planning van de operatie. Via meerdere wegen, waaronder het Nederlandse verzet, kwam informatie beschikbaar over twee SS-panzer-divisies die in de omgeving Arnhem lagen. Deze troepen waren teruggetrokken na het strijdgewoel in Frankrijk. Hoewel beide divisies niet meer volledig waren, ging er nog steeds een groot gevaar vanuit.

Maar Montgomery negeerde de aanwezigheid van de SS-elitetroepen. De luchtlandingstroepen werd verteld dat het Duitse leger op zijn gat lag en dat de militairen vooral bestonden uit oude mannen en kinderen.

De Duitser rondom Arnhem beschikten onder meer over Tiger-tanks (Foto: Getty Images)

Troepen konden niet op één dag worden gedropt

De Britse Eerste luchtlandingsdivisie werd bovendien ver van Arnhem gedropt, waardoor het verrassingseffect nihil was. Ook waren er te weinig vliegtuigen beschikbaar, waardoor een deel van de Britse para's pas een dag later moest komen.

Ook de Poolse parachutisten zouden dan worden gedropt. Weersomstandigheden in Engeland zorgden echter voor een paar dagen vertraging, waardoor het deel van de militairen dat op 17 september was geland bij Oosterbeek uiteindelijk onvolledig de strijd aan moest gaan met een verrassend grote Duitse overmacht.

Dat de radio's daarbij niet werkten en ze dus niet met elkaar of met het commando van de operatie konden communiceren was een extra belemmering.

Brug bij Nijmegen krijgt geen prioriteit

Bij de Amerikanen verliep het in eerste instantie beter. Eindhoven werd bevrijd door de troepen van het 101e (bekend van de serie Band of Brothers), maar voordat de brug over het Wilhelminakanaal kon worden veroverd bliezen de Duitsers deze op. De bouw van een noodbrug zorgde voor de eerste vertraging voor de oprukkende tanks.

Bij Nijmegen lukte het de Amerikanen niet om de brug bij Nijmegen in handen te krijgen, ook omdat ter plekke werd besloten dat dit niet direct de hoogste prioriteit had. De para's van het 82e die toch een poging waagden werden gestopt door de in allerijl opgetrommelde Duitsers.

Eindhoven werd aan het begin van Operatie Market Garden bevrijd door de Amerikanen (Foto: Getty Images)

Wat deden de Duitsers?

De Duitsers hadden hun verdediging vrij snel op orde, onder meer dankzij de in Oosterbeek gestationeerde veldmaarschalk Walter Model. Omdat de parachutisten keurig gecentreerd werden gedropt, kon Model snel bepalen wat de doelen moesten zijn.

Een belangrijke bijdrage werd ongewild geleverd door een gesneuvelde Amerikaan van het 101e, die de plannen van de volledige operatie bij zich droeg. De Duitsers wisten na deze vondst volledig wat de gealieerden van plan waren.

Dat Model twee SS-panzer-divisies tot zijn beschikking had maakte het werk van de generaal een stuk makkelijker. De gedropte Britten bij Arnhem en Oosterbeek moesten het opnemen tegen de Tiger en Panther-tanks van de Duitse elitetroepen.

Lichtbewapende Britse para's bij Oosterbeek (Foto: Getty Images)

Troepen onder John Frost bereiken brug bij Arnhem

Toch slaagde een deel van Britse divisie er in om de noordkant van de brug in Arnhem te bereiken en zich daar te verschansen in een paar huizen. Vier dagen hielden de para's, onder leiding van Luitenant-kolonel John Frost, het vol. Toen werd de Duitse overmacht te veel.

Het grootste deel van de Britten raakte na mislukte pogingen om Frosts troepen bij de brug te bereiken omsingeld bij Oosterbeek, waartegen ook de bij Driel gedropte Poolse luchtlandingsdivisie niets meer kon uitrichten.

De Rijnbrug bij Arnhem waar John Frost en zijn troepen het een paar dagen uithielden tegen een Duitse overmacht (Foto: Getty Images)

Tanks komen te laat om te helpen

De Britse tanks van het XXX-corps hadden hun landgenoten bij Arnhem kunnen helpen, maar het eerdere besluit om niet direct de brug over de Waal bij Nijmegen te veroveren bleek kostbaar. Uiteindelijk lukte het de geallieerden pas op 20 september om de Waal over te steken, te laat om in Arnhem nog het verschil te kunnen maken.

De belangrijke weg waarover de tanks noordwaarts moesten was inmiddels bekend komen te staan als 'Hells Highway', door de vele tegenaanvallen van de Duitsers. Het silhouet van de tanks op de verhoogde weg was een makkelijk doelwit voor Duitse antitankwapens. Geallieerde luchtsteun was er door het slechte weer in eerste instantie nauwelijks.

Toen de tanks eindelijk aankwamen bij de zuidkant van Arnhem hadden Frost en zijn mannen zich al lang overgegeven. Een poging om alsnog de brug te veroveren werd verhinderd door de Duitsers, bevoorradingsproblemen en het feit dat de troepen er na dagen onafgebroken vechten doorheen zaten.

Britse tanks steken de Waalbrug bij Nijmegen over. Op de voorgrond een omgekomen Duitse soldaat (Getty Images)

Met Kerst in Berlijn bleek onhaalbaar

Op 24 september werd besloten dat Market Garden was mislukt. De Britse troepen bij Arnhem en Oosterbeek werden zoveel mogelijk geëvacueerd. De verliezen waren groot: De Britten verloren rondom Arnhem en Oosterbeek alleen al rond de achtduizend man. In totaal lagen de geallieerde verliezen hoger dan die van de invasie in Normandië.

De nieuwe frontlinie kwam bij Nijmegen te liggen. Hoewel een groot deel van zuidelijk Nederland vervolgens snel werd bevrijd, moesten de geallieerden het halen van Berlijn voor de Kerst definitief uit hun hoofd zetten.

Een groot deel van Nederland maakte zich op voor nog een winter onder nazi-juk. De oorlog in Europa duurde nog tot mei 1945.

Lees deel 2 van dit tweeluik: Hoe kwam de Geallieerde legerleiding tot Market Garden en welke interne politieke strijd kwam daarbij kijken?