Grappig feitje: de Benelux werd niet in België, Nederland of Luxemburg geboren, maar in Londen. Het was nog oorlog toen de drie regeringen in ballingschap op 5 september 1944 besloten om een douane-unie op te richten. Dat betekent dus dat de Benelux deze week 75 jaar bestaat. Gefeliciteerd - het is je vergeven als je 't hebt gemist. Wat heeft de Benelux ons opgebracht?

Elk jaar komt het Benelux-parlement driemaal bijeen. Het parlement heeft geen eigen gebouw, maar vergadert afwisselend in Nederland, België en Luxemburg. Dat doen de leden al sinds 1955. De afzonderlijke commissies vergaderen nog veel vaker.

"Om heel eerlijk te zijn heb ik het zo druk met mijn werk in de Tweede Kamer, dat ik er gewoon geen tijd meer voor heb. Iets dat ik wel jammer vind", zegt D66-Tweede Kamerlid Rens Raemakers, één van de 49 leden van het Benelux-parlement. Hij heeft overigens niet hard voor die functie gelobbyd: "Toen ik in de fractie kwam zeiden ze: 'Gefeliciteerd, je zit ook in het Benelux-parlement.'"

“Benelux klonk gewoon beter.”
Oordeel van The Economist

In het verdrag uit 1944 legden de Belgische, Luxemburgse en Nederlandse regering vast dat zij na de bevrijding een douane-unie zouden oprichten, wat betekent dat de landen onderling geen invoerrechten meer hanteren en een gezamenlijk buitentarief rekenen voor producten die van buiten de Benelux komen. Vier jaar na het tekenen, in het jaar 1948, treedt de douane-unie uiteindelijk in werking.

Waarom heet de samenwerking eigenlijk niet Nebelux? 'Wij' zijn toch de grootste? Dat is niet helemaal duidelijk. Volgens het Britse blad The Economist heeft hun eigen Brussel-correspondent de naam in 1946 bedacht, nadat hij eerst Nebelux had uitgeprobeerd. "Benelux klonk gewoon beter", aldus de correspondent.

Meer dan geld

Wanneer in 1958 het Benelux-verdrag wordt getekend en de landen een economische unie oprichten, wordt de naam Benelux ook officieel omarmd door de drie landen.

Er worden afspraken gemaakt op economisch en financieel vlak. Maar wie de inleiding van het verdrag leest, ziet direct dat dit verdrag over meer gaat dan alleen geld. "De economische vooruitgang, welke het hoofddoel van Hun Unie vormt, moet leiden tot het bevorderen van het persoonlijk en maatschappelijk welzijn van Hunne volkeren", valt te lezen in het verdrag.

“Benelux-landen vervulden echt een rol van voorloper of als roerganger.”
Jan Wouters

"De douane-unie van 1944 was echt een inspiratiebron voor de Europese Economische Gemeenschap", vertelt Jan Wouters, hoogleraar Internationaal Recht en Internationale Organisaties aan de universiteit van Leuven. "Het waren de Benelux-landen die begonnen met die eerste grensoverschrijdende afspraken. Die vervulden echt een rol van voorloper of als roerganger", vertelt Wouters.

Zo hoor je Europese leiders zoals Angela Merkel en Emmanuel Macron tegenwoordig bij de Brexit-onderhandelingen bijvoorbeeld hameren op de 'vier vrijheden' van de Europese interne markt. In de Europese Unie gelden die vrijheden sinds 1993, maar de Benelux had al vrij verkeer van personen, goederen, verkeer en diensten in 1960.

Foto: Premier Rutte en de Luxemburgse premier Xavier Bettel geven elkaar een hand.

Wat hebben we er nu nog aan?

De Benelux is dus een bron van inspiratie voor de Europese Unie. Het probleem daarvan is wel dat het samenwerkingsverband inmiddels lang en breed is ingehaald door de veel grotere Europese Unie, met haar eigen gebouwen en instituten en 28 lidstaten. Dat erkent ook Wouters: "Op een gegeven moment is de Benelux voorbijgestoken. Met de komst van de EU is er natuurlijk ook een zekere corrosie van relevantie."

“Op een gegeven moment is de Benelux voorbijgestoken.”
Jan Wouters

Je kunt je afvragen wat we er dan nog aan hebben. Die vraag stelden de drie Benelux-landen zichzelf ook in 2008, toen er een nieuw Benelux-verdrag werd getekend.

"Met het nieuwe verdrag is de Benelux weer afgestoft", vindt Wouters. "Er is een nieuwe dynamiek, het is zakelijker en concreter." Sindsdien is de Benelux geen economische unie meer, maar een unie die een stuk flexibeler is opgezet dan daarvoor. Er wordt met vierjarige projecten gewerkt en de unie richt zich nu ook op bijvoorbeeld duurzaamheid en justitie.

Concurrentie uit Centraal-Europa

Wat Tweede Kamerlid Rens Raemakers betreft, is er nog wel ruimte voor verbetering op praktisch vlak. "Het is een hartstikke mooie samenwerking waarin veel goede voorstellen worden gedaan. Maar naar Brussel of Luxemburg is het lang reizen voor soms drie kwartier vergaderen. Dat is gewoon niet handig. Dat kan slimmer worden opgezet, denk ik weleens."

“We krijgen concurrentie van clubjes als de Visegrad-groep”
Jan Wouters

Maar er is ook een nieuwe reden om de Benelux relevant te houden, merkt Wouters op: de opkomst van andere 'clubjes' binnen de EU. Denk aan de zogenoemde Visegrad-groep, bestaande uit Tsjechië, Slowakije, Polen en Hongarije. Het waren die vier landen die behendig voorkwamen dat Frans Timmermans de nieuwe voorzitter van de Europese Unie werd.

"We zijn landen met een enorme historische verbondenheid en zijn economisch goed op elkaar ingespeeld", zegt hoogleraar Wouters. "We zijn bovendien alle drie vrij liberaal en progressief. Dat is in Oost- en Centraal-Europa niet noodzakelijk het geval. Nu we merken dat clubjes als de Visegrad-groep zich assertiever gaan gedragen, is dat voor mijn part ook een aansporing. We krijgen concurrentie."