De lokale autoriteiten in de Schotse streek Fife zijn met man en macht op zoek naar de overblijfselen van Lilias Adie. De vrouw kwam 315 jaar geleden om nadat ze was beschuldigd van hekserij en kreeg een geïmproviseerd graf aan zee. Haar lichaam werd in 1852 opgegraven en is eind jaren dertig verdwenen, terwijl Schotland in het reine wil komen met het verleden.

Ze moet tussen de vijftig en de zestig jaar zijn geweest, toen ze in het plaatsje Torryburn in het voormalige graafschap Fife werd opgepakt op verdenking van hekserij.

Waarom het wantrouwende oog van de Schotse justitie op Adie viel, is niet meer met zekerheid te zeggen. De heksenvervolgingen, die grofweg tussen 1450 en 1750 plaatsvonden, waren toen al min of meer over het hoogtepunt heen. Mogelijk was er een kind overleden of een oogst mislukt en was Adie een makkelijke zondebok.

Adie werd in juli 1704 vastgezet en verhoord. Om de martelingen waaraan ze werd onderworpen te stoppen, bekende ze al zeven jaar een heks te zijn. Ze had naar eigen zeggen de duivel in een graanveld ontmoet, seks met hem gehad en trouw aan hem gezworen.

Heksenvervolgingen in het kort

  • Totaal aantal slachtoffers van vervolgingen niet bekend; volgens schattingen wereldwijd tienduizenden doden
  • Vooral vrouwen werden beschuldigd door invloed van de kerk
  • Door martelingen bekende vrijwel iedereen en ontstond een sneeuwbaleffect
  • Ook in Nederland kwam heksenvervolging voor: In Roermond zijn in een jaar tijd zelfs 59 mensen terechtgesteld

Martelingen hebben tot sneeuwbaleffect geleid

Adies verhaal staat niet op zichzelf: naar schatting hebben in Schotland rond de zesduizend vervolgingen plaatsgevonden. Het merendeel van de beschuldigden is ter dood gebracht.

Volgens historicus Gerard van de Garde leidden deze martelingen, die gebruikelijk waren nadat iemand van hekserij was beschuldigd, vaak tot een soort sneeuwbaleffect. "Het zorgde ervoor dat de namen van 'medeplichtigen' werden genoemd en die werden vervolgens ook weer verhoord en gemarteld. En zo rolde de sneeuwbal verder."

De verhoortechnieken bestonden onder meer uit het stellen van vragen waarmee de 'heks' bij het antwoorden zichzelf alleen maar kon beschuldigen. Ook waren er martelwerktuigen waarmee iemand werd uitgerekt. In het begin van de vervolgingen was er ook een soort proef: mensen geloofden dat heksen niks wogen en bonden ze bij wijze van test vast, waarna de 'heksen' in het water werden gegooid. "Als iemand bleef drijven had diegene dus geen gewicht en ging het om een heks. Maar bij die proef kwamen dus mensen om, waardoor deze methode vrij snel niet meer gebruikt werd."

Het geloof dat een heks haar praktijken doorgaf aan haar dochters speelde ook een rol in de massale vervolgingen. "Dan kreeg je dus verschillende generaties vrouwen die allemaal in dat kader vervolgd werden."

Massale vervolgingen in Roermond

De bekendste heksenvervolgingen vonden plaats in de Amerikaanse stad Salem, maar ook in grote delen van Europa zijn 'heksen' vervolgd. In onder meer Roermond tussen 1613 en 1614 zelfs op grote schaal. Van de Garde heeft hier onderzoek naar gedaan en ontdekte dat toen zo'n 75 mensen zijn vervolgd, van wie er uiteindelijk 59 zijn terechtgesteld.

Dit gebeurde in die tijd op een heuvel aan de rand van de dorpsgrens, waar hun verkoolde lichamen nieuwelingen moesten afschrikken.

Volgens volksverhalen werden lichamen van 'heksen' opgehangen aan deze boom bij Salem. (Foto: Getty)

Geen eenduidige verklaring voor 'heksenhysterie'

Er zijn veel elementen die kunnen hebben geleid tot de massale vervolging van 'heksen', schetst Van de Garde. Zo was het een tijd vol bijgeloof en was de wetenschap niet vergevorderd. "Mensen kregen ziektes die ze niet begrepen", zo legt hij uit.

In sommige afgelegen gebieden was het christendom niet doorgedrongen en waren de "heidense praktijken" er nog. De kerk bestreed dat door die praktijken als duivels neer te zetten. "En het was een tijd van godsdienstoorlogen. Andersdenkenden waren toen ook al gauw ketters en duivels."

De invloed van de kerk leidde ertoe dat voornamelijk vrouwen als heks werden gezien. "De opvattingen waren toen erg vrouwvijandig. Een vrouw werd gezien als geneigd tot het kwaad en haatdragend." Zo liepen bijvoorbeeld vroedvrouwen de kans om beschuldigd te worden, omdat een pasgeboren kindje "via een ritueel aan de duivel kon worden opgedragen".

Een tekening van een heksenproces in Salem in 1692. (Foto: Getty)

De straf was aanvankelijk nog verbanning

Maar volgens de historicus eindigden lang niet altijd alleen vrouwen op de brandstapel. In Roermond ging het bij 67 of 68 van de in totaal 75 gevallen om beschuldigde vrouwen (bij een van de namen is onduidelijk of het om een man of vrouw ging).

"De gebruikelijke straf aan het begin van de vervolgingen was verbanning. Pas later, rond 1550 of 1560, werd het strenger en werden 'heksen' die schuld hadden bekend gewurgd en daarna op de brandstapel gezet", zo legt Van de Garde uit.

Wie weigerde schuld te bekennen, werd soms levend verbrand. Zo weet de historicus dat er een vrouw was die de martelingen had doorstaan en op de brandstapel werd gezet. Tot tweemaal toe wist ze zich los te wurmen, waarna ze weer in het vuur werd "terug gesmeten".

“Ik hoop Lilias de rust te geven die ze verdient.”
Gemeenteraadslid Julie Ford

Adie overleed voor ze op brandstapel kon worden gezet

De brandstapel is de Schotse Adie bespaard gebleven: de vrouw overleed in de cel. Historici denken dat ze mogelijk zelfmoord heeft gepleegd. Ook kan ze als gevolg van de martelingen om het leven zijn gekomen.

In een geïmproviseerd graf in een intergetijdengebied (een gebied dat onder water loopt als het vloed is, maar droog staat tijdens eb) is Adie achtergelaten. Bovenop is een zware steen geplaatst, waarschijnlijk omdat inwoners van Torryburn bang waren dat ze anders uit haar graf zou komen.

Omdat slachtoffers van de heksenvervolgingen dus doorgaans wel op de brandstapel eindigden, is Adie waarschijnlijk de enige 'heks' in Schotland die een graf kreeg. Ze is daarom voor Fife een belangrijk onderdeel van de lokale historie.

Ook in Nederland lijkt een geverifieerd heksengraf niet te bestaan. Volgens Van de Garde vinden er in Europa - onder meer in Duitsland - wel herdenkingen plaats, maar gaat het in sommige gevallen eerder om toeristische aangelegenheden.

De gezichtsreconstructie van Lilias Adie. (Foto: University of Dundee)

Vrouw bijna 150 jaar later weer opgegraven

In 1852 hebben antiekverzamelaars Adies gebeente weer opgegraven. Van haar kist zouden onder meer wandelstokken zijn gemaakt. Haar schedel kwam uiteindelijk bij de University of St Andrews terecht, waar er begin 1900 ook foto's van zijn gemaakt.

Daardoor kon de universiteit van Dundee een aantal jaren geleden een gezichtsreconstructie maken. Adies schedel is in de jaren dertig zoekgeraakt en het is onduidelijk hoe dit heeft kunnen gebeuren. Dit geldt ook voor de rest van haar skelet, dat Fife nu graag terug wil hebben. Op haar sterfdag (31 augustus) is bij haar graf een krans neergelegd.

Gemeenteraadslid Julie Ford stelde bij die gelegenheid dat het belangrijk is dat mensen beseffen dat "Lilias Adie en de duizenden anderen die in Schotland beschuldigd zijn van hekserij geen slechte mensen waren". "Zij zijn onschuldige slachtoffers", benadrukte Ford.

"Ik hoop dat we, door nu het verhaal van Lilias te vertellen, haar vermiste overblijfselen kunnen vinden en haar de rust kunnen geven die ze verdient."