Vriend en vijand toonden zich verrast door het besluit van de Britse premier Boris Johnson om het aantal dagen dat het parlement zitting heeft in aanloop naar de Brexit te verminderen. Het uur U op 31 oktober komt steeds dichterbij. Eigenlijk kan het Lagerhuis alleen komende week nog ingrijpen.

Politieke crisis in het Verenigd Koninkrijk

  • Regering-Johnson kort zittingsdagen parlement
  • Parlement start 3 september en wordt ergens tussen 6 en 9 september tot 14 oktober weggestuurd
  • Parlementair jaar begint op 14 oktober met Queen's Speech
  • Brexit vindt plaats op 31 oktober

"Een grondwettelijke schande", zei Lagerhuisvoorzitter John Bercow over de zogeheten prorogation, die ervoor zorgt dat het parlement een dag of vier minder bijeen zal komen tussen nu en 14 oktober - twee weken voor de Brexit.

Het Lagerhuis keert op dinsdag 3 september terug van reces en wordt "op zijn vroegst op vrijdag 6 september en uiterlijk maandag 9 september" weer weggestuurd, tot na het partijconferentieseizoen. Daarmee komt het parlement stil te liggen voor zo'n vijf van de acht weken tot de Brexit.

De oppositiepartijen vielen over elkaar heen om de zet van Johnson te veroordelen. "Een ramkraak op onze democratie", liet Labour-leider Jeremy Corbyn weten. Hij overweegt een motie van wantrouwen tegen de premier. Ook binnen de Conservatieve Partij van Johnson is niet iedereen blij met zijn koers.

Duizenden Britten gingen woensdag en donderdag de straat op, en ook voor het weekend zijn er protesten gepland. Meer dan 1,6 miljoen mensen tekenden een online petitie tegen de opschorting.

De regering doet de ophef af als politiek theater door tegenstanders van de Brexit. "De officiële reden is dat Johnson als nieuwe premier zijn eigen agenda maakt voor de komende jaren, die uitwerkt en presenteert aan het parlement in de troonrede van de koningin", zegt Rem Korteweg, Europadeskundige van Instituut Clingendael. "Het is gebruikelijk dat daarvoor tijd wordt vrijgemaakt en het parlement naar huis wordt gestuurd. Hij zegt: dit is de normale gang van zaken."

Premier wil niet dat Lagerhuis 'no deal-Brexit' voorkomt

Hoewel Johnsons besluit wettelijk is geoorloofd, wijzen de timing en de lengte van de opschorting op een mogelijk ander motief: hij wil voorkomen dat het parlement wetten kan aannemen die een 'no deal-Brexit' uitsluiten.

"Johnson zegt ook dat hij wel tijd geeft voor debat over de Brexit, tussen 14 en 31 oktober, en daarmee goede wil laat zien", zegt Korteweg. "Maar het wordt moeilijk voor de verschillende andere fracties om een plan van aanpak te ontwikkelen voor de paar weken die nu overblijven. Hij wil dus de oppositie buitenspel zetten en verwarring scheppen."

In eerste instantie lijkt er meer sprake van verontwaardiging dan van verwarring. Labour, de kleinere oppositiepartijen en rebelse Conservatieven overleggen koortsachtig over mogelijke stappen. Labour-leider Corbyn laat zich niet in zijn kaarten kijken, maar zei wel dat er nog voldoende tijd is om nieuwe wetgeving te introduceren en voegde daaraan toe dat een motie van wantrouwen een optie blijft. Andere parlementariërs bekijken of de vrijdag, zaterdag en zondag voor het uiterlijke begin van de schorsing kunnen worden gereserveerd voor parlementaire zittingen.

Er zijn verschillende juridische procedures gelanceerd tegen de opschorting - onder andere door de Conservatieve oud-premier John Major - maar deskundigen zeggen dat Johnsons besluit vooral controversieel is door de context van de naderende Brexit, en niet omdat de premier zijn boekje wettelijk te buiten is gegaan.

Het is een grondwettelijk conflict dat nog maanden zal doordreunen. De regering zegt dat het parlement de wil van het volk - zoals uitgedrukt in het Brexit-referendum in 2016 - probeert te frustreren. Tegenstanders stellen op hun beurt dat 'no deal' geen keuze op het stembiljet was, een merendeel van de Britten daar op tegen is en de regering de democratie aantast door de bewegingsruimte van het Lagerhuis in te perken.

Johnson wil de boeken in als goede premier

Johnson doet niet geheimzinnig over zijn doelen: hij wil de geschiedenisboeken in als een goede premier, als de leider die een deal met Brussel wist te sluiten, terwijl niemand anders dat kon, en die vervolgens aan het hoofd stond van een ordentelijke uittreding uit de EU.

Om dat te bereiken speelt hij blufpoker met een hoge inzet: vanaf zijn aantreden hamert hij erop dat het Verenigd Koninkrijk op 31 oktober zal uittreden, met of zonder deal, in een poging Brussel weer aan de onderhandelingstafel te krijgen.

Daarnaast is de kwestie er voor Johnson simpelweg een van politiek overleven. Hij heeft zich gecommitteerd aan de Brexit, en gezien de diepe verdeeldheid in de Britse politiek is het onwaarschijnlijk dat hij lang premier zal blijven als hij zijn belofte schendt.

Dan rest nog de vraag hoe die Brexit eruit zal zien. Rond de G7-top in het Franse Biarritz wist Johnson de andere aanwezige Europese leiders ervan te overtuigen dat hij liever een uittreding mét akkoord ziet dan zonder, maar liet hij zijn eis dat zo'n deal voor 31 oktober moet worden bereikt niet los.

Premier Boris Johnson zegt de extra tijd die de opschorting zijn regering geeft te willen gebruiken om zijn beleidsagenda voor de komende jaren uit te werken. Die zal op 14 oktober worden uiteengezet in de troonrede van koningin Elizabeth II. (Foto: Reuters)

Crisis kan leiden tot nieuwe verkiezingen

Die harde opstelling is voor een groot deel bedoeld voor de Britse bühne. Als de oppositie volgende week met succes een motie van wantrouwen indient tegen Johnson, volgt een zoektocht naar een nieuwe coalitie, die nagenoeg is uitgesloten. Daarna zullen de Britten naar de stembus moeten.

De premier kan zichzelf dan neerzetten als de man die de wil van het volk probeerde uit te voeren, maar gehinderd werd door het parlement.

Wat hem daar mogelijk bij zal helpen, is het onvermogen van de oppositie om een vuist te maken. De radicaal-linkse Labour-leider Corbyn, zelf eerder een Brexiteer dan een Remainer, voert een kwakkelende koers en slaagde er niet in populairder te worden dan Theresa May, die de ene na de andere historisch grote nederlaag moest slikken in het Lagerhuis. Bovendien kampt zijn partij met een pijnlijk antisemitismeschandaal.

Zelfs veel Conservatieve tegenstanders van een harde Brexit zien liever een 'no deal' dan Corbyn in Downing Street 10.

Brussel niet onder de indruk van Johnsons bluf

Aan de andere kant van het Kanaal heeft Johnsons benadering ervoor gezorgd dat de andere regeringsleiders hem serieuzer nemen en geloven dat hij oprecht liever een Brexit met een overeenkomst zou zien, zeggen bronnen in Brussel tegen de BBC. Maar de concrete opbrengst ging niet verder dan een sentiment dat beleefd werd samengevat door de Duitse bondskanselier Angela Merkel: als jullie tijdig een alternatieve oplossing kunnen bedenken, horen we het graag.

Zelfs als de onderhandelingen worden heropend en er een nieuw akkoord komt, is er geen enkele garantie dat de minderheidsregering van Johnson dat door het Lagerhuis zal weten te krijgen. Dat brak zijn voorganger Theresa May immers ook op. De andere EU-lidstaten weten dat.

De Europese Unie heeft verder ook weinig motivatie om te tornen aan de afspraken die met May werden gemaakt. Het VK zal economisch veel zwaarder worden getroffen door de Brexit dan de rest van het blok, en met andere lidstaten waar een eurokritische wind waait in het achterhoofd, zou het een gevaarlijk precedent scheppen om concessies te doen aan een uittredend land.

Daarnaast blijft het ontstaan van een poreuze buitengrens op het Ierse eiland voor de EU een volstrekt onacceptabel scenario.

Macron wil binnen maand meer duidelijkheid over Brexit
48
Macron wil binnen maand meer duidelijkheid over Brexit

'No deal is meest waarschijnlijke scenario'

Johnson zegt dat Brussel nog gelooft dat Britse parlementariërs een 'no deal' zullen voorkomen. Het Lagerhuis ondermijnt zo de onderhandelingspositie van het VK, aldus de premier. Hoe harder parlementariërs proberen een harde Brexit te voorkomen, "des te waarschijnlijker het wordt dat we in die situatie belanden", zei hij tegen de BBC.

Bronnen in Brussel zeggen dat het 'no deal'-scenario daar nu als de meest waarschijnlijke uitkomst wordt beschouwd. Toch houden de andere EU-landen een sprankje hoop: als de grondwettelijke crisis in het VK uitloopt op nieuwe verkiezingen en Johnson een groter mandaat weet veilig te stellen, zou er - mogelijk, misschien, eventueel - weer wat ruimte ontstaan voor een nieuw uitstel en nieuwe onderhandelingen.