De aanvallen van de Amerikaanse president Donald Trump op zijn tegenstanders van de Democratische Partij hebben in de afgelopen maand weer laten zien dat witte identiteitspolitiek hem niet vreemd is. Het is echter niet duidelijk of die tactiek hem volgend jaar zal helpen zijn verblijf in het Witte Huis te verlengen.

Trump kreeg vorige maand een storm van kritiek te verwerken, nadat hij vier Democratische leden van het Huis van Afgevaardigden, allen vrouwen van kleur, had opgedragen terug te keren "naar hun eigen land".

Zijn Republikeinse partijgenoten moesten zich in vreemde bochten wringen om uit te leggen waarom die tweets niet racistisch waren. Een twintigtal, zoals afgevaardigden Pete Olson (Texas) en senator Susan Collins (Maine) veroordeelden Trumps tweets publiekelijk.

De partijgenoten die het voor de president opnamen werden niet geholpen door Trumps lange geschiedenis van, zacht gezegd, ongevoeligheid in rassenkwesties. Zo stelde hij ooit dat zwarte jongeren minder succesvol waren omdat ze niet beschikten over de juiste "spirit", beschreef hij Mexicaanse immigranten als "verkrachters" (en stelde hij jaren later dat dit nog "mild" was), trok hij in twijfel dat oud-president Barack Obama in de VS is geboren en weigerde hij white supremacists te veroordelen, totdat maatschappelijke druk hem daar toch toe dwong.

De president, die zichzelf onlangs omschreef als "de minst racistische persoon ter wereld", bond niet in na de ophef over zijn tweets, maar zette juist een tandje bij.

Trump zette aanvallen door

Hij opende tijdens een verkiezingsbijeenkomst in North Carolina een nieuw offensief op de enige van de vier vrouwelijke Congresleden die daadwerkelijk buiten de VS is geboren, de oorspronkelijk Somalische Ilhan Omar. Trump verbouwde citaten uit een interview met haar tot ze vrijwel onherkenbaar waren, zodat hij kon stellen dat ze loyaler is aan Al Qaeda dan aan de VS. Hij greep niet in toen zijn publiek daarop reageerde door te scanderen: "Stuur haar terug!" Achteraf beweerde hij dat wel meteen te hebben gedaan. De videobeelden tonen echter aan dat dit niet klopte.

Eind vorige maand haalde de president hard uit naar een andere Democratische afgevaardigde, de Afro-Amerikaanse politiek veteraan Elijah Cummings. Die had kritiek op het asielbeleid van de regering-Trump en kreeg als antwoord dat hij zich maar met zijn eigen "gevaarlijke en smerige" kiesdistrict in Baltimore moet bezighouden. Het district is volgens de president een "weerzinwekkende, door ratten en knaagdieren geteisterde puinhoop" en "de hel op aarde". In het district van Cummings wonen voornamelijk Afro-Amerikanen.

The Baltimore Sun vuurde terug met een hoofdredactioneel commentaar met de kop 'Beter om een paar ratten te hebben, dan er eentje te zijn' en beschuldigde de president van raciale vooringenomenheid. Ook de Democraten veroordeelden de tweets als racistisch.

Critici van Trump wijzen erop dat Trump zich eerder op vergelijkbare wijze uitliet over andere plaatsen waar veel Afro-Amerikanen wonen - Chicago, Oakland, Ferguson - maar de president nooit in dergelijke bewoordingen spreekt over arme plekken met een overwegend witte bevolking die te kampen hebben met onder meer economisch verval en de opiaten-epidemie.

Strategie of wanhoop?

Amerikaanse politiek commentatoren zijn verdeeld over de vraag of er een bewuste strategie aan Trumps gedrag ten grondslag ligt. Sommigen denken dat de president bewust aanstuurt op een herhaling van zijn winnende campagne in 2016. Toen voerde hij immigratie op als zijn voornaamste aandachtspunt, verbond hij daar radicale beloftes aan (zoals de bouw van een muur op de grens met Mexico) en wist hij zich zo te onderscheiden van zijn Republikeinse rivalen.

Anderen dichten Trump minder strategisch inzicht toe en denken dat zijn hang naar nationalistische identiteitspolitiek in feite de enige tactiek in zijn arsenaal is. "Wat Trump doet - en wat hij altijd heeft gedaan - is handelen vanuit een impuls of zijn onderbuik en dan reageren op de reactie op zijn impulsieve tweet of verklaring", schreef CNN-analist Chris Cillizza daar afgelopen week over.

“Ik ben de minst racistische persoon ter wereld.”
President Donald Trump

Niet eenduidig te zeggen of witte identiteitspolitiek werkt

Het is hoe dan ook wel duidelijk dat Trumps campagne voor volgend jaar zal lijken op die uit 2016. De vraag of dat de president iets zal opleveren, is moeilijk te beantwoorden.

Onderzoek door de universiteit van Californië en George Washington University suggereert dat Trumps focus op de witte identiteit hem destijds hielp tijdens de Republikeinse voorverkiezingen.

Of de uiteindelijke verkiezingswinst daar ook aan te danken was, is meer omstreden. De onderzoekers uit Californië en Washington D.C. menen van wel, maar andere deskundigen betwisten dat. De winst van Trump was meer te danken aan het feit dat Amerikaanse kiezers zich overwegend trouw achter 'hun' partij scharen, Trumps positie als outsider en Clintons eigen zwakheden als kandidaat, stelt onder meer politicoloog Peter Enns van de Cornell-universiteit.

Het grote Republikeinse verlies bij de tussentijdse verkiezingen van vorig jaar, die een Democratische meerderheid in het Huis van Afgevaardigden bracht, is ook niet een-op-een toe te dichten aan Trumps identiteitspolitiek. De Democraten voerden vooral campagne op dossiers zoals zorg en onderwijs en besteedden niet veel aandacht aan Trumps waarschuwingen over migrantenkaravanen of zijn inreisverbod voor inwoners van een aantal overwegend islamitische landen. Exitpeilingen lieten zien dat de zorg voor kiezers veruit het belangrijkste thema was.

Daarbij komt dat het gebruikelijk is dat de partij van een zittende president halverwege de eerste termijn zetels inlevert.

Kiezer keurt racistische tweets af

Hoe denkt de Amerikaanse kiezer over Trumps recente uitlatingen aan het adres van Democraten van kleur? Hoewel peilingen in een kwaad daglicht kwamen te staan toen die faalden bij het voorspellen van de verkiezingswinst van Trump in 2016, is er zeker één Amerikaan die ze nog nauwlettend volgt: de president zelf.

Afgelopen week uitte hij op Twitter zijn ongenoegen over een peiling van Fox News, zijn 'lijfzender', waarin 63 procent van de ondervraagden te kennen gaf dat Trumps aanval op de vier vrouwelijke leden van het Congres over de grenzen van het betamelijke ging. Van alle Republikeinse respondenten vond een derde de aanval te ver gaan. Slechts 27 procent respondenten vond het een acceptabele politieke aanval. 56 procent beschouwt de tweets van de president als racistisch. Andere peilingen bevestigden dat beeld: de helft tot twee derde van de Amerikanen keurt de 'raciale tactiek' van Trump af.

Trumps harde aanvallen op de Democratische afgevaardigde Elijah Cummings leidden eind vorige maand tot nieuwe beschuldigingen van racisme. De president omschreef zijn overwegend Afro-Amerikaanse district in Baltimore als "de hel op aarde". (Foto: Reuters)

Bevolkingssamenstelling VS verandert snel

Terwijl Democratische strategen overwegen of het loont om racisme volgend jaar te benadrukken tijdens de campagne, zullen ze waarschijnlijk terugdenken aan de vorige presidentsverkiezingen. Bijvoorbeeld aan hoe die verliepen in Arizona. Daar wonen ruim een half miljoen stemgerechtigde latino's die niet naar de stembus gingen. Hillary Clinton verloor er van Trump met een verschil van 91.000 stemmen. In North Carolina, Georgia en een aantal andere zuidelijke staten verliepen de verkiezingen op een vergelijkbare manier. Het kan dus lonen als de Democraten meer leden van minderheidsgroepen kunnen mobiliseren, zeggen politicologen.

Op de langere termijn zijn demografische ontwikkelingen moeilijk te ontwijken. "Amerika wordt met de minuut bruiner", stelt mensenrechtenadvocaat Steve Philips in zijn boek Brown is the New White. De Amerikaanse bevolking nam in 2016 per dag met achtduizend mensen toe. 90 procent van die groei betreft mensen van kleur. Bij de verkiezingen van volgend jaar mogen zo'n zeven miljoen niet-witte Amerikanen die in 2016 nog geen achttien waren voor het eerst naar de stembus.

Risicovol om in Trumps arena te vechten

Aan de andere kant is het risicovol om Trump op zijn 'eigen terrein' te bevechten. De president heeft vele malen laten zien uitstekend te kunnen improviseren als het aankomt op een wedstrijdje moddergooien.

De Democraten zijn verdeeld over de vraag of - en zo ja, hoe - ze Trumps 'race-baiting' (stoken over ras) actief moeten bevechten. Vooralsnog luidt de partijlijn dat de Democraten hun aandacht liever vestigen op beleidskwesties, zoals de hoge prijzen van geneesmiddelen en de lage lonen van onderwijzend personeel.