De giftige vissoort kleine pieterman komt vijf keer vaker voor in de Noordzee ten opzichte van twintig jaar geleden. Een steek van het visje is tien keer pijnlijker dan een wespensteek. Hoe moet je handelen bij een steek, en zijn er nog meer zeedieren in de Nederlandse wateren om voor op te passen?

Het moest een dag vol zon, zee en strand worden. Maar toen Bert Pluijmen (71) (niet zijn echte naam, red.) tijdens zijn vakantie in Italië door het water van de Middellandse Zee waadde, voelde hij plots een steek in zijn voet. Een verzengende pijn volgde. "Het was misselijkmakend pijnlijk", zegt hij. "Niet eens de steek zelf, maar het gif dat je voet wordt ingespoten."

“Het gif veroorzaakt een shock aan het weefsel. Alle zenuwcellen zenden pijnsignalen uit”
Nanne van Hoytema, mariene ecoloog

Terug in het kustplaatsje hoorde Pluijmen dat hij in de gifangel van een kleine pieterman was getrapt. Dit is een visje van zo'n 18 centimeter lang dat in warme Europese zeeën leeft. De pieterman graaft zich overdag in in de zeebodem. Wanneer hij zich bedreigd voelt, schiet zijn giftige, zwarte rugstekel omhoog.

"Het gif veroorzaakt een shock in het omliggende weefsel", legt mariene ecoloog Nanne van Hoytema uit. "Al je zenuwcellen zenden pijnsignalen uit." Het maakt het visje tot een van de giftigste van Europa. Een direct behandelde steek bij een gezond persoon geeft niet langer dan een dag zeurende pijn, nuanceert de ecoloog. "Maar je stranddag is wel goed verpest."

Pluijmen kan dat beamen. "Ik voelde me zo ellendig dat ik tegen mijn vrouw zei dat ik terug naar Nederland ging als dit niet snel over zou gaan." Zijn voet werd behandeld en de pijn trok na een paar uur weg.

De kleine pieterman graaft zich in in de grond en zet bij gevaar zijn gifstekel op. (Foto: VLIZ)

Stijgende populaties pietermannen in de Noordzee

De kleine pieterman komt niet alleen in Italiaanse wateren voor. Ook in de Noordzee stijgen de aantallen. Dit blijkt uit onderzoek van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ). Tijdens wetenschappelijke expedities vonden zij 78 exemplaren van de kleine pieterman in de Noordzee. Dit zijn er vijf keer meer dan in 1999.

De stijging is te wijten aan het opwarmende water, stelt het VLIZ. "De Noordzee is de voorbije eeuw met 1,7 graad opgewarmd, twee keer zo snel als het wereldgemiddelde", rapporteert de organisatie. Daardoor verplaatsen allerlei warmwatersoorten zich naar het noorden. Naast de kleine pieterman zijn ook ribkwallen en de heremietkreeft talrijker geworden.

“Het komt vaker voor dat mensen in een scheermes trappen dan dat ze door een pieterman gestoken worden”
Kees Kooimans, strandwacht

Volgens Van Hoytema hoeven we ons niet veel zorgen te maken om een stijging van giftige zeediersoorten aan de Nederlandse kust. "Je kan hier nog te maken krijgen met de oorkwal. De tentakels kunnen een beetje branden, maar dat stelt niet zo veel voor. De soorten in de Noordzee zijn niet te vergelijken met bijvoorbeeld gevaarlijke zeewespen in Australië. Die pieterman is echt de venijnigste."

Cijfers over hoeveel mensen er jaarlijks gestoken worden door de vis zijn er niet. Wel ervaart strandwacht Kees Kooimans van de Reddingsbrigade Noordwijk dat het niet het meestvoorkomende strandongelukje is. "We hebben veel vaker mensen die in een Amerikaanse zwaardschede, zo'n langwerpige schelp, zijn gaan staan", zegt hij.

Volgens strandwacht Kees Kooimans is het trappen in een zwaardschede een veelvoorkomende verwonding op het strand. (Foto: 123RF)

EHBO-tips van strandwacht Kees Kooimans

  • Bij een kwallenbeet: "Spoel de plek met water. Niet met een handdoek deppen of wrijven, want dan wrijf je de netelcellen van de kwal dieper in de huid. Thuis nog eens extra onder de douche spoelen met lauw water.
  • Bij contact met een kleine pieterman: "Dompel het lichaamsdeel waarin je gestoken bent in heet water. Zo heet dat je de temperatuur nog net kan verdragen. Na een kwartier zijn de eiwitten uit het gif afgebroken."
  • Algemeen: "Neem altijd zonnebrand, trui en waterschoenen mee."

Waar één kleine pieterman is, zijn er meer

Wie wel door een pieterman gestoken wordt, moet zijn voet zo snel mogelijk onderdompelen in heet water, zegt Kooimans. "Hoe heter, hoe beter. We hebben een badje staan bij de EHBO en daar gieten we elke keer heet water bij." Bij water van 40 graden of meer breken de eiwitten in het gif af. Verder adviseert hij waterschoenen te dragen in het water.

Want waar één kleine pieterman is, zijn er meer, weet Van Hoytema. "Ze zitten graag bij elkaar in de buurt. Ik kan me goed voorstellen dat de Reddingsbrigade waterschoenen adviseert."

Pluijmen heeft aan zijn confrontatie met de pieterman in ieder geval een stoer verhaal overgehouden. "Ik heb het beest nooit gezien. Maar toen ik het verhaal aan mijn jongste kleinzoon appte, wist hij meteen wat voor vis het was en wilde hij weten of ik hem gevangen had en voor hem zou meenemen."