Vijf jaar geleden riep IS-leider Abu Bakr Al Baghdadi een kalifaat uit in een gebied dat zich uitstrekte van het westen van Syrië tot in het oosten van Irak. Hoewel Islamitische Staat praktisch geen territorium meer bezit, is het risico op een comeback levensgroot, waarschuwen deskundigen.

De Amerikaanse militaire denktank Institute for the Study of War (ISW) publiceerde eerder deze maand een rapport waarin wordt gewaarschuwd voor een heropleving van IS in Syrië en Irak.

De onderzoekers stellen dat het salafistische IS nu sterker is dan voorloper Al Qaida in Irak (AQI) in 2011 was, toen de opmars werd ingezet die uiteindelijk tot de verovering van een derde van het grondgebied van Syrië en Irak zou leiden.

"De Ierse journalist Patrick Cockburn zei: 'IS is als een slang die zich tussen de stenen door beweegt'", zegt Hans Wurzer, Midden-Oostendeskundige bij Instituut Clingendael. "Gewoon door naar een andere plek. IS heeft altijd ruimte om uit te wijken, met name op de grens tussen Syrië en Irak."

Hoeveel IS-strijders er nog in Syrië en Irak rondlopen is moeilijk vast te stellen, maar de meeste deskundigen zijn het erover eens dat het er zeker nog duizenden zijn, zegt Peter Wijninga, defensie-expert bij het The Hague Centre for Strategic Studies. "Afhankelijk van de bronnen die je raadpleegt, kun je spreken over vijf- tot misschien wel tienduizend mensen, die gewoon nog op vrije voeten zijn. De meesten van hen hebben hun idealen niet opgegeven en zijn bereid de strijd voort te zetten, alleen op een gewijzigde manier."

“IS is als een slang die zich tussen de stenen door beweegt”
Patrick Cockburn, journalist

Guerrillastrijd als vanouds

Na de val van het kalifaat is IS teruggeschakeld naar een bekende oude werkwijze: het voeren van een guerrillaoorlog. De groepering is flexibel genoeg om de omschakeling van 'staat' naar terreurnetwerk te maken en vice versa, zegt Wurzer.

Voor het voeren van een schaduwoorlog is een voedingsbodem nodig. Draagvlak bij een deel van de bevolking zorgt ervoor dat de gewapende strijd kan worden ondersteund door een ondergronds netwerk. Wurzer: "Organisaties zoals IS en Al Qaida gedijen het beste op plekken waar weinig stabiliteit is en waar veel lokale onrust heerst, waar de bevolking grieven heeft."

IS-voorloper AQI maakte als soennitische groepering al handig gebruik van plaatselijke onvrede na de Amerikaanse invasie in 2003. Het Iraakse leger werd door de Amerikanen naar huis gestuurd. Ze ontmantelden de Ba'athpartij van Saddam Hoessein en installeerden een overwegend sjiitische regering in Bagdad. Wurzer: "Met name in tribale regio's, zoals de provincie Anbar, gaf dat veel soennieten het gevoel dat zij geen deel zouden uitmaken van het Irak van de toekomst."

Terwijl Syrië afgleed naar een burgeroorlog, kregen de salafisten ook daar voet aan de grond. IS zocht het afgelegen noorden op en vestigde zich met een brede aanpak: van diensten aanbieden die de overheid niet meer kon leveren, tot het aangaan van bondgenootschappen met plaatselijke stammen, die geen warme gevoelens koesterden voor het bewind in Damascus. Daar bovenop: bedreiging, ontvoering, afpersing en moord.

Gevangenen die ervan worden verdacht IS-strijders te zijn, na de val van de laatste IS-enclave in Baghouz, Syrië in februari 2019. (Foto: AFP)

Irak: 'We worden wéér gedomineerd door Bagdad'

De val van het territoriale kalifaat betekent niet dat de voorwaarden voor een terugkeer van IS zijn weggenomen. Integendeel, stelt Wurzer: de strijd tegen de terreurgroep heeft oude grieven zelfs nieuw leven ingeblazen. Zoals in Irak. "Koerdische en sjiitische milities hebben het meeste werk verzet om IS te verslaan, maar zij worden op veel van de plekken die ze hebben bevrijd gezien als uitheems. Ze genieten weinig sociale steun", zegt de Midden-Oostendeskundige.

Tegelijkertijd zijn mensen vastgezet die onder IS-bewind hebben geleefd in grote kampen. Verdachten worden vaak ter dood veroordeeld na een kort showproces, wat weinig vertrouwen schept in het rechtssysteem of de centrale Iraakse regering. Wurzer: "Dan ontstaat het gevoel: we worden wéér gedomineerd door Bagdad. Zo worden de wortels voor het volgende conflict gelegd."

Het is precies het soort instabiliteit waar IS in bloeit. Om die uit te buiten heeft de groepering grote hoeveelheden wapens en materieel tot zijn beschikking, veiliggesteld voor de gedwongen terugkeer naar de ondergrondse.

De strijd wordt bekostigd door opbrengsten uit lokale investeringen en afpersing. 'IS-provincies' elders in de wereld, zoals in Centraal-Afrika, India en Turkije, dragen ook bij.

De Iraakse regering en de VS hebben de totale overwinning over IS uitgeroepen. Bagdad raakte afgeleid door politieke beslommeringen en bouwde de militaire aanwezigheid in de bevrijde gebieden af. En opeens was daar weer die slang tussen de stenen.

Denktank ISW schrijft dat IS op sommige van zijn oude honken weer 'belastingen' heft. Lokale leiders die de strijd tegen de salafisten steunden, worden vermoord. IS-strijders steken op steeds grotere schaal gewassen op akkers in brand om boeren te dwingen te betalen, de opbouw van de plaatselijke economie te frustreren en het vertrouwen in de Iraakse regering te ondermijnen, zo blijkt uit onderzoek door burgerjournalistencollectief Bellingcat.

Syrië: Chaos biedt IS volop kansen

Syrië is chaotischer dan Irak, een kapotgeschoten lappendeken van regeringstroepen, rebellen, jihadisten en grillige buitenlandse interventies. IS heeft een netwerk van cellen opgebouwd in de gebieden in het noorden en op de oevers van de Eufraat die ooit tot het kalifaat behoorden en kan zich in grote delen van het land nog steeds vrijelijk bewegen.

De groepering neemt het regime van Assad, Al Qaida en andere strijdgroepen op de korrel met aanslagen, terwijl de Koerden van de SDF, die het leeuwendeel van de gevechten tegen IS voor hun rekening namen, worden afgeleid door een militair offensief van Turkije.

Militaire deskundigen waarschuwen dat die Koerden zonder Amerikaanse luchtsteun überhaupt weinig kunnen beginnen als IS de kop weer opsteekt, terwijl de VS de militaire aanwezigheid in Syrië juist flink wil afbouwen. Washington heeft bekendgemaakt een bescheiden troepenmacht in het land te willen houden en aan bondgenoten, waaronder Nederland, gevraagd daar militairen voor te leveren.

Het interieur van de kerk van St. Sebastiaan in Negombo, Sri Lanka, na de bomaanslagen op Eerste Paasdag 2019. (Foto: AFP)

IS kondigt 'uitputtingsoorlog' aan

IS-leider Al Baghdadi gaf eind april antwoord op een vraag die al vijf jaar door de geruchtenmolen draaide - is hij dood? - door op te duiken in een video. IS-media zijn weer actief online. Ze kondigen een 'uitputtingsoorlog' aan en instrueren strijders in Syrië en Irak om zich te richten op de tijdelijke verovering van steden en dorpen.

De aanslagen op kerken in Sri Lanka op Eerste Paasdag van dit jaar lieten zien dat IS-getrouwen ook buiten de twee bovengenoemde landen nog steeds veel bloed kunnen vergieten.

"IS is geenszins verdwenen", zegt defensie-expert Wijninga. "Je kunt zeggen dat ze geen grond meer in bezit hebben, geen staat en geen statelijke organisatie. Ze beheersen geen groot gebied meer, maar je zou pas kunnen spreken over de vernietiging van IS als je alle strijders te pakken hebt."