De Himalaya, Antarctica, Groenland en de Arctische toendra – over alle grote landijsmassa’s kwam afgelopen week slecht nieuws. We vatten het hier nog even kort samen, en proberen beter te snappen wat er aan de hand is.

Er was in veel media een hoop over te lezen: ijssmelt – en dan vooral uitzonderlijk snelle ijssmelt. Ten eerste Groenland, dat momenteel kampt met zeer hoge temperaturen. Een foto van een Deense onderzoeker op een hondenslee ging de wereld rond, en bereikte bijvoorbeeld CNN.

De dieren staan op de foto enkeldiep in het smeltwater. Onder dat smeltwater bevond zich nog een laag zee-ijs – een bevroren fjord langs de uiterste noordwestrand van Groenland. De luchttemperatuur: 17 graden boven nul – 13 graden warmer dan ‘normaal’ in juni. Als resultaat smolt die dag naar schatting 2 miljard ton ijs.

Sledehonden in een dikke laag smeltwater bij een bevroren fjord langs Groenland. (Foto: Steffen Olsen)

Het is een dramatische foto, maar eigenlijk zegt het nieuws op zichzelf niet zo heel veel. Het is een momentopname. Overal op aarde geldt dat het soms bovengemiddeld warm en soms ondergemiddeld koud is. Groenland heeft nu eigenlijk een soort ‘Arctische hittegolf’ – en die wordt deels veroorzaakt door luchtdrukgebieden die zorgen voor een (tijdelijke) zuidelijke aanvoer van warme lucht.

Van een moment, naar een trend: ander klimaatnieuws

Het andere ijsnieuws is wat dat betreft van een andere orde – want die geven structurele veranderingen weer: in Canada, Antarctica en de Himalaya.

Het oceaanwater rond Antarctica warmt sneller op dan gedacht, zo melden Britse onderzoekers. Dit komt door een toename van de winden die rond de Zuidpool waaien (deels door klimaatverandering), waardoor meer warmte uit de atmosfeer in het oceaanwater rond de ijskap wordt opgenomen. Slecht nieuws, want een snellere oceaanopwarming rond Antarctica leidt tot versnelling van het ijsverlies en daarmee ook van de mondiale zeespiegelstijging.

Ook uit Canada kwam nieuws van versnellende ijssmelt: het ontdooien van de permafrost van de toendra, een ijslaag in de bodem rond de Noordpool gaat er sneller dan gedacht. Aanzienlijk sneller: zeventig jaar – zo meldt de Britse krant The Guardian op basis van een nieuw onderzoek in vakblad Geophysical Research Letters. Bij het ontdooien van de permafrost komt methaan vrij, een krachtig broeikasgas dat de volledige mondiale opwarming weer kan versnellen.

En dan zijn er nog de gletsjers in de Himalaya, soms aangeduid als ‘de derde pool’ – na Groenland en Antarctica ’s werelds grootste landijsmassa. Ook deze gletsjers smelten als gevolg van de mondiale opwarming. Het nieuws is ook hier dat dit ijsverlies versnelt: sinds het jaar 2000 hebben de gletsjers in de Himalaya tweemaal zo veel ijs verloren als in de 25 jaar daarvoor. En in totaal is inmiddels al een kwart van het ijs op de toppen van ‘s werelds hoogste bergketen weggesmolten, zo schrijft een Amerikaans onderzoeksteam in een subblad van Science.

Versnelde ijssmelt (nog) niet in modellen

Voor wie het klimaatonderzoek goed volgt, is het nieuws uit de Himalaya en uit Canada niet eens zo verrassend. Rondom grote sneeuw- en ijsoppervlakten treedt namelijk vaak een uitvergroting van de gemiddelde temperatuurstijging op. Dat komt onder andere doordat de lichte kleur van sneeuw en ijs veel zonlicht terugkaatst naar de ruimte. Smelt het ijs, dan wordt het oppervlak donkerder, en wordt meer zonlicht omgezet in warmte, zoals een donkere auto warmer wordt in de zon dan een witte. Hierdoor smelt ter plekke ook weer meer ijs: een vicieuze cirkel. Zo zijn er rond ijskappen en gebergtegletsjers ook andere mechanismen die de opwarming versnellen.

Als gevolg stijgt de temperatuur in het Noordpoolgebied elke tien jaar ruim 0,4 graden, twee à drie keer zo snel als wereldgemiddeld. Deze uitvergroting is vooral het gevolg van de zelfversnellende ‘feedbacks’, die lokaal dus veel invloed hebben.

Maar omdat het gaat om complexe, lokale processen, zijn deze tot nog toe niet volwaardig geïntegreerd in de mondiale klimaatmodellen, die het effect van stijgende concentraties broeikasgassen omrekenen naar onder andere verwachte temperatuur- en zeespiegelstijging.

Oude versus nieuwe modellen

Klimaatmodellen worden door wetenschappers ondertussen wel steeds verder verfijnd. Zo is de verwachting dat het effect van dergelijke ijsfeedbacks in toekomstige IPCC-rapporten beter zal worden meegewogen.

Zijn de oudere generatie klimaatmodellen dan veel te voorzichtig? Dat valt waarschijnlijk mee. Uit analyse van Carbon Brief (een expertsite die wordt geschreven door klimaatwetenschappers) blijkt dat klimaatmodellen van enkele decennia oud tot nog toe de waargenomen opwarming behoorlijk nauwkeurig hebben voorspeld. Wel is er een tendens dat de nieuwste generatie klimaatmodellen uitgaan van een wat hogere ‘klimaatgevoeligheid’ – dat is een maat voor de verwachte opwarming bij een verdubbeling van de CO2-concentratie.

In het laatste IPCC-rapport ligt de spreiding tussen 1,5 en 4,5 graden. Volgens de nieuwste modellen is dat eerder 3 tot misschien wel 6 graden. Maar zoals altijd in de wetenschap: er blijven onzekerheidsmarges bestaan, en cijfers zijn zelden definitief.

Hoe zit het dan echt met Groenland?

Tot slot toch nog even terug naar die Groenlandse ijskap. Hoe gaat het daar nou echt mee? Voor wie dat wil weten is het ook hier het beste om te kijken naar de trend – de ontwikkeling van de volledige ijskap, de gemiddelde temperaturen, de gemiddelde ijsbalans, en dat over een langere tijd. Goede bronnen voor dat overzicht zijn het Amerikaanse National Snow and Ice Data Center (NSIDC) en NASA – die de ijsvolumes op Groenland zeer nauwkeurig in de gaten houden met behulp van satellieten.

Afname van het ijsvolume op Groenland sinds 2002. Gemiddeld verliest de ijskap 286 miljard ton ijs per jaar. De zomers van 2018 en 2019 staan hier niet op. (Bron: NASA)

En die satellieten geven inderdaad een zorgwekkend beeld, omdat de Groenlandse ijskap nu al jaar na jaar netto massa verliest. Dat betekent dat deze ijskap niet langer in evenwicht is met het huidige klimaat, terwijl het in de komende decennia boven Groenland alleen nog maar warmer gaat worden.

Recent onderzoek van onder andere de Universiteit Utrecht dat gepubliceerd werd in Nature waarschuwt dan ook voor zogeheten ‘kantelpunten’ in deze opwarming boven Groenland, net als een recent rapport van het IPCC. De grenswaarde voor onomkeerbare afsmelting van Groenland? Mogelijk zo laag als 1,6 graden wereldgemiddelde opwarming. De lucht boven Groenland zal dan 3 of 4 graden warmer worden – waardoor de kilometersdikke ijskap vanaf het oppervlak smelt en steeds lager komt te liggen. Aangezien lucht op lagere hoogte warmer is, komt het ijsoppervlak zo in steeds warmere luchtlagen terecht, waardoor ook hier het ijsverlies zichzelf kan gaan versnellen.