Vijf jaar geleden riep Abu Bakr Al-Baghdadi zichzelf uit tot kalief van de Islamitische Staat in Irak en Syrië (IS) en eiste hij de gehoorzaamheid van alle moslims wereldwijd. Hoe IS een 'Blitzjihad' voerde, een religieuze staat vestigde en die weer kwijtraakte - van jaar tot jaar.

Deel één: IS in Irak

2003

Na de invasie van Irak door een internationale coalitie onder leiding van de VS volgt een periode van chaos en anarchie. Tientallen groeperingen strijden tegen de buitenlandse troepenmacht en tegen elkaar.

Een daarvan is Jama'at al-Tawhid wal-Jihad (Tawhid, 'Organisatie voor Monotheïsme en Jihad', red.), opgericht door de Jordaanse Abu Musab al-Zarqawi, een geharde jihadist. Hij begint zijn loopbaan door eind jaren tachtig de Sovjets te bevechten in Afghanistan en verzet zich in datzelfde land tegen de invasie van een door de VS geleide coalitie in 2001, totdat hij gewond raakt en moet uitwijken naar het buitenland.

De Jordaniër ziet de Westerse aanval op Irak aankomen en legt daar na zijn herstel de basis voor een netwerk van verborgen cellen met strijders en informanten. Het leiderschap van Al Qaida vraagt hem de aanvoer van hun strijders naar Irak vanuit Syrië te coördineren. Zarqawi gaat akkoord. Tawhid begint een campagne van aanslagen.

2004

Zarqawi zweert trouw aan Osama bin Laden en Al Qaida. Tawhid gaat verder onder de naam 'Al Qaida in Irak' (AQI). Aan de eed van trouw gaan maanden van onderhandelingen vooraf. Zarqawi is sceptisch over de leiderschapskwaliteiten van Bin Laden, terwijl die zich op zijn beurt zorgen maakt over Zarqawi's extremisme.

2005

De spanningen tussen Zarqawi en zijn broodheren van Al Qaida nemen toe. De Jordaniër richt zich meer op het in gang zetten van een burgeroorlog tussen soennitische en sjiitische moslims in Irak dan op het bestrijden van de Westerse coalitietroepen. Hij verklaart de sjiitische meerderheid in Irak "de totale oorlog".

Een foto van Abu Musab al-Zarqawi wordt getoond tijdens een Amerikaanse militaire briefing in Bagdad in 2006. (Foto: AFP)

2006-2010

AQI vervreemdt de meer gematigde soennitische Irakezen van zich door Iraakse burgers aan te vallen en aan te dringen op de vestiging van een theocratische staat. Iedereen die erover peinst in gesprek te gaan met sjiieten of Koerden wordt met de dood bedreigd. In een poging de salafistische inspanningen te bundelen verenigen AQI en zeker vijf andere kleine strijdgroepen zich in de Moedjahedien Shura Raad (MSC), die een paar maanden later weer een naamsverandering ondergaat en Islamitische Staat in Irak (ISI) wordt.

Zarqawi komt om het leven bij een Amerikaans precisiebombardement. Hij wordt opgevolgd door de Egyptenaar Abu Ayyub Al-Masri.

De jihadistische coalitie verovert territorium, maar raakt daarbij slaags met andere soennitische organisaties. Als de Amerikaanse commandanten hun aandacht ook op ISI richten, wordt de jihadistische coalitie gedwongen ondergronds te gaan.Tientallen leiders worden gedood of opgepakt. ISI blijft wel regelmatig aanslagen plegen.

Abu Omar Al Baghdadi. (Foto: ANP)

Deel twee: Opkomst van het kalifaat

2010

AQI-leider Abu Ayyub Al-Masri en ISI-voorman Abu Omar Al-Baghdadi worden gedood door de Amerikanen en het Iraakse leger. Abu Bakr Al-Baghdadi wordt uitgeroepen tot de nieuwe leider van ISI.

Baghdadi reorganiseert de top van ISI. Die wordt meer Iraaks. Hij rekruteert voormalige officieren uit de strijdkrachten en inlichtingendiensten van Saddam Hoessein, die door de Amerikanen op straat werden gezet na de invasie. Velen van hen hebben vastgezeten in een Amerikaanse gevangenis in Bagdad en zijn zo betrokken geraakt bij het georganiseerde verzet tegen de Westerse bezetting. Ze brengen een rijkdom aan militaire én terroristische ervaring met zich mee.

De Arabische Lente begint in Tunesië en verspreidt zich naar Libië, Egypte, Jemen.

2011

De positie van de Syrische dictator Bashar Al-Assad wankelt. De openbare mishandeling van een man door een politieagent in Damascus vormt de aanleiding voor massademonstraties tegen zijn bewind. De Syrische veiligheidsdiensten gebruiken dodelijk geweld en al snel nemen ook demonstranten de wapens op. De Syrische Burgeroorlog breekt uit.

Baghdadi en de top van Al-Qaida zien kansen in de chaotische situatie in Syrië en geven een Syrisch ISI-lid, Abu Mohammed Al-Golani, opdracht een Syrische tak van Al-Qaida te stichten. Golani legt contact met salafistische jihadisten in zijn geboorteland en bouwt een strijdgroep op: Jabhat Al-Nusra l'Ahl as-Sham (Ondersteuningsfront voor het Volk van Syrië). Al-Nusra vestigt een machtsbasis in gebieden tot waar de macht van Assad niet meer reikt, sluit bondgenootschappen met plaatselijke stammen en groeit uit tot een speler van formaat in de strijd tegen de Syrische regering.

2012

ISI maakt een comeback in Irak met een golf van aanslagen en toenaderingspogingen tot andere soennitische groeperingen. Onvrede over de sjiitische meerderheidsregering, die door de internationale gemeenschap wordt gesteund, draagt bij aan het succes daarvan. De VS trekt veel van zijn troepen terug. Dat helpt ook.

De vlag die door Islamitische Staat wordt gebruikt. In witte letters staat de shahada: de islamitische geloofsbelijdenis. (Foto: ANP)

2013

Baghdadi onthult in een audioverklaring dat Jabhat Al-Nusra een tak van het Iraakse ISI is en kondigt een fusie aan: de groeperingen gaan verder onder de naam Islamitische Staat in Irak en de Levant (ISIL).

De verklaring leidt meteen tot problemen. Al-Nusra-leider Golani laat weten nergens bij te zijn betrokken en wijst de fusie af. Al-Qaida-leider Ayman Al-Zawahiri buigt zich ook over de kwestie en laat Baghdadi weten dat zijn plan is afgekeurd en dat hij vrede met Golani moet sluiten. Die legt dat oordeel naast zich neer. ISIL zet zijn operaties in Irak voort en bevrijdt met gewaagde simultane aanvallen meer dan vijfhonderd gevangenen uit twee gevangenissen, velen van hen geharde strijders.

Zawahiri geeft opdracht ISIL te ontbinden en legt de jihadistische inspanningen in Syrië in handen van Al-Nusra. Baghdadi weigert. Een maandenlange machtsstrijd volgt.

2014

Al Qaida neemt officieel afstand van ISIL, maar Baghdadi en de zijnen hebben de wind in de rug. Er volgt een Blitzjihad. In Irak verovert de groepering de stad Fallujah en in februari valt ook de tweede stad van het land, Mosul. Dan volgen Tikrit en Ramadi. Het Iraakse leger slaat massaal op de vlucht en even lijkt het erop dat de hele Iraakse regering zal instorten.

Aan het tweede front, dat in Syrië, ontvlammen de spanningen tussen ISIL aan de ene kant en vergelijkbare jihadistische groeperingen en een door de VS getrainde rebellencoalitie, het Vrije Syrische Leger, aan de andere kant. In de strijd, die maanden duurt en duizenden levens eist, consolideert IS zijn grip op de steden Aleppo en Raqqa en verovert het de historische woestijnstad Palmyra en de provincie Deir ez-Zor, die grenst aan Irak. De Syrische en Iraakse territoria van de groepering zijn nu aangesloten.

Op 29 juni 2014 roept Abu Bakr Al-Baghdadi een kalifaat uit in Mosul. Hij maakt zichzelf kalief van de Islamitische Staat (IS).

De VS vormt een coalitie om de opmars van IS te stuiten en bewapent de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG), die deel uitmaken van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF). De Amerikanen ondersteunen de Koerden ook met luchtaanvallen. De opmars van IS wordt gestuit bij de stad Kobani, op de grens met Turkije.

2015

IS is op zijn hoogtepunt. De groepering controleert een gebied van 88.000 km2, dat zich uitstrekt van het westen van Syrië tot het oosten van Irak: een derde van het grondgebied van die landen. Bijna acht miljoen mensen leven onder streng fundamentalistisch regime. IS bouwt een bureaucratie en andere staatsapparaten op en verdient miljarden met handel in olie, belastingheffing, afpersing, berovingen en ontvoeringen.

Aanhangers van IS plegen een aanslag op de redactie van het satirische Franse weekblad Charlie Hebdo en een Joodse supermarkt in Parijs. Het is het begin van een golf van internationale aanslagen die worden opgeëist door IS. Jihadistische groeperingen in andere landen, zoals Libië, zweren trouw aan de beweging van Baghdadi. Een stroom van buitenlandse strijders vloeit naar IS-gebied.

Tegelijkertijd wordt de positie van IS in Irak nijpender. Het Iraakse leger heeft zich herpakt. Soennieten, sjiieten en Koerden zetten onderlinge vijandschap opzij om IS te bestrijden. Tikrit wordt in maart 2015 terugveroverd. Ramada valt in december.

Het einde van het kalifaat van IS: Van de opkomst tot de val
144
Het einde van het kalifaat van IS: Van de opkomst tot de val

Deel drie: Val van het kalifaat

2016

Irak dient IS een gevoelige klap toe. De belangrijke stad Fallujah komt in mei weer in handen van de Iraakse regering. Twee maanden later raakt IS ook de Syrische stad Manbij kwijt aan de SDF. Turkije kan niet accepteren dat Koerdische troepen actief zijn in de buurt van de Turkse grens en lanceert een offensief in Syrië, zowel gericht tegen de YPG als tegen IS.

2017

Het rampjaar van IS dient zich aan. Na maanden van zware gevechten weet het Iraakse leger de jihadisten uit Mosul te verdrijven. De regering in Bagdad verklaart dat het kalifaat ten einde is.

In Syrië hebben Rusland en Iran zich achter Bashar Al-Assad geschaard. Het Syrische regeringsleger heeft de hoofdstad Damascus veiliggesteld en opent een offensief tegen IS in Deir al-Zor. De Russen leveren veelvuldige luchtsteun. In het noorden wordt Raqqa, de facto hoofdstad van het kalifaat, ingenomen door de SDF.

De Iraakse stad Mosul. (Foto: AFP)

2018

De Syrische regering herovert een aantal overgebleven IS-enclaves in Yarmouk, ten zuiden van Damascus, en op de grens met de door Israël bezette Golanhoogten. IS staat van alle kanten onder druk. De SDF trekt vanuit Raqqa op naar het oosten langs de Eufraat. Het Iraakse leger komt vanuit de tegenovergestelde richting en herovert de regio aan de grens met Syrië.

2019

Het laatste stadje in handen van IS is het Syrische Baghoez. Dat ligt aan de Eufraat, dicht bij de grens met Irak. Na een wekenlange belegering door de SDF en moeizame gevechten van deur tot deur valt de laatste IS-enclave op 23 maart.

IS heeft geen territorium meer in handen in Irak of Syrië, maar deskundigen waarschuwen dat de groepering niet moet worden beschouwd als volledig verslagen. Het risico bestaat dat overlevende, gevluchte IS-strijders elkaar terugvinden en een guerrillaoorlog lanceren. Irak en Syrië zijn bovendien nog steeds geen stabiele landen - en IS heeft in het verleden laten zien dat het chaos en instabiliteit kan benutten voor een razendsnelle opmars.

Eind april duikt er een video op. Die bevat het eerste publieke optreden - en teken van leven - van Abu Bakr Al-Baghdadi sinds hij het kalifaat uitriep in Mosul in 2014. De IS-leider erkent dat zijn beweging in zwaar weer verkeert, maar waarschuwt zijn vijanden ook voor nieuwe aanslagen.

"Onze strijd van vandaag is een uitputtingsoorlog om de vijand te schaden", zegt Baghdadi tegen een kring van volgelingen die samen met hem op de vloer van een kale kamer zitten. Zijn AK-47 leunt naast hem tegen een muur. "En zij moeten weten dat de jihad zal doorgaan tot aan het einde der tijden."

'Eerste video van IS-leider Al Baghdadi in vijf jaar'
38
'Eerste video van IS-leider Al Baghdadi in vijf jaar'