Zeventig jaar geleden publiceerde George Orwell (schrijverspseudoniem van Eric Blair) zijn roman Nineteen Eighty-Four (ook als 1984 geschreven). In de roman schetst hij een dystopische wereld waarin Big Brother altijd meekijkt, liefde wordt uitgebannen en het Ministerie van Waarheid de feiten bepaalt. Hoe actueel is Nineteen Eighty-Four na zeventig jaar in het Westen?

"Jij noemt het een onwaarheid. Sean Spicer, onze woordvoerder, reikte alternatieve feiten aan", verdedigt Kellyanne Conway in januari 2017 bij NBC News de bewering van haar collega over het aantal bezoekers bij de inauguratie van Donald Trump, twee dagen eerder.

Spicer beweerde - onjuist - dat Trumps inwijding als president van de Verenigde Staten, vergeleken met zijn voorgangers, het grootste publiek ooit had getrokken. Interviewer Chuck Todd reageert verbijsterd op de uitspraak van Trump-adviseur Conway. "Wacht eens even", zegt hij. "Alternatieve feiten? Alternatieve feiten zijn geen feiten... het zijn onwaarheden."

Conway's verwoording van 'alternatieve feiten' werd al snel vergeleken met de thema's uit 1984. In de roman probeert de totalitaire heersende Partij de waarheid naar haar hand te zetten, simpelweg door maar één versie van de werkelijkheid toe te staan. Hoofdpersoon Winston Smith werkt zelfs voor het Ministerie van Waarheid, waarin het zijn taak is om geschreven teksten te herschrijven in woorden die de Partij gunstig gezind zijn.

"In 1984 zit een erg krachtig element waarin de overheid een alternatieve werkelijkheid kan creëren", zegt Michael Newton, docent Engelse literatuur aan de Universiteit Leiden. "De waarheid wordt iets buigzaams, waar je een alternatieve versie van kunt voorschrijven."

Sinds de publicatie in 1949 is Nineteen Eighty-Four volgens Newton door de Koude Oorlog (1945-1991) het grootste gedeelte van de twintigste eeuw relevant gebleven. "Ik denk dat het daarna een tijdje uit de gratie is geraakt. Hoewel er natuurlijk ook de Nederlandse uitvinding Big Brother was", lacht hij, doelend op het realityprogramma uit 1999 waarin een groep mensen in een huis continu door camera's werd gefilmd.

"Maar de laatste tijd is het boek al helemaal opnieuw relevant. Dat komt vooral door zaken als doublethink en Newspeak en de manier waarop uit het boek zorgen blijken van hoe met name overheden de waarheid kunnen manipuleren voor hun eigen doel."

De woordenschat uit Nineteen Eighty-Four:

  • Big Brother: de al dan niet bestaande personificatie van de totalitaire staat. De term wordt buiten de roman gebruikt als een synoniem voor de surveillancestaat
  • Newspeak: een versimpelde variant van Engels met als doel om de woordenschat van mensen, en zo hun gedachten, te beperken
  • Doublethink: het accepteren dat er twee tegenstrijdige waarheden bestaan en een van deze waarheden in volle overtuiging uiten zodra dat goed uitkomt
  • Thoughtcrime: het hebben van gedachten die tegen de wensen van de Partij ingaan
  • Telescreens: tv-schermen met ingebouwde camera's en microfoons die door de Partij worden ingezet om de middenklasse in de gaten te houden

Een muurtekening van George Orwell (1903-1950) in de kustplaats Southwold (Groot-Brittannië), waar zowel hij als zijn familie tijdelijk heeft gewoond. (Foto: Getty Images)

Big Brother zeventig jaar na 1984

Met de woorden 'Big Brother is watching you' wist Orwell de totalitaire staat, het einde van privacy en het daarmee gepaarde beklemmende gevoel van paranoia samen te vatten.

Ook in 2019 is er sprake van een Big Brother-situatie, zegt Lonneke van der Velden. Zij is onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en tevens bestuursvoorzitter van Bits of Freedom, een organisatie die opkomt voor digitale burgerrechten.

“In onze realiteit wordt surveillance gebruikt om gigantisch veel geld te verdienen”
Lonneke van der Velden, onderzoeker Universiteit van Amsterdam

"Er is niet één Big Brother die alles in de gaten houdt, zoals in het boek geschetst wordt. Verschillende bedrijven, organisaties en overheden doen allemaal aan dataverzameling. Google is een grote broer, Facebook is een grote broer... je hebt de grotere inlichtingendiensten. Het is eerder een infrastructuur dan één Big Brother."

"Je zou de telescreens uit het boek kunnen vergelijken met de smartphone. Als je niet oppast vraagt Google de hele tijd aan je hoe het in het café, waar je net was, is geweest. Je telefoon herinnert je eraan dat je wordt gevolgd."

"Tegelijkertijd is er sprake van een heel andere situatie. In Nineteen Eighty-Four wordt surveillance gebruikt om de bevolking onwetend, tam en arm te houden. In onze realiteit gebruiken commerciële partijen de infrastructuur van surveillance om gigantisch veel geld te verdienen."

In 2017 werd een musical van 1984 gespeeld in het Broadway-theater in New York.(Foto: Getty Images)

'Orwell voorspelde de aanhoudende vijand'

"Het idee dat je continu, zoals in Orwells roman, door je televisie in de gaten wordt gehouden is waarheid geworden", zegt Newton. "Hij voorspelde dat mensen op verschillende manieren een gevoel voor privacy en individualiteit zouden verliezen. Maar hij had niet voorzien dat mensen dat vrijwillig zouden doen. Dat de macht bij Google, Facebook of Microsoft zou liggen, meer dan bij de overheid."

Bovendien bouwen inlichtingendiensten ook op de commerciële infrastructuur van surveillance, zegt Van der Velden. Zo kunnen de geheime diensten gebruikmaken van door commerciële partijen verzamelde data, zoals zoektermen, locatiegegevens en met wie iemand contact heeft gehad.

Dit spanningsveld tussen politieke en commerciële surveillance is volgens Newton waar het debat over burgerlijke vrijheden vandaag de dag over gaat. "We zijn bereid om onze data en informatie af te staan voor betere advertenties", zegt hij. "Maar zodra de data toegankelijk worden voor de staat, wordt het opeens een grijs gebied."

"Een manier waarop Orwell wel profetisch was, is zijn omschrijving van een behoefte aan een aanhoudende vijand. In 1984 is er altijd sprake van oorlog", zegt Newton. Hetzelfde argument wordt nu gebruikt om op grote schaal data te verzamelen, zegt hij. "We zijn altijd in een soort van oorlog, om ons te beschermen tegen terroristen. Het wordt een compromis. En dat is duidelijk een krachtig argument, want mensen willen niet dat bommen afgaan en aanslagen plaatsvinden als dat ook gestopt kan worden."