Een nieuw migratiebeleid, een gezamenlijke strategie tegenover China, en in hoeverre schakelen we over op duurzame energie? De Europese Unie heeft de komende jaren verschillende grote uitdagingen voor de boeg. Wat kunnen we verwachten op het gebied van migratie, klimaat en de uitdijende rol van China?

Migratie

Oorlog in Syrië, Islamitische Staat (IS) in Irak en aanslagen in Afghanistan zorgen in 2015 voor een grote vluchtelingenstroom naar Europa. Op de Middellandse Zee dobberen gammele bootjes richting de kust van Europa. Velen overleven de reis niet, zij die het wel halen, reizen door naar het noorden: Duitsland, Zweden en ook Nederland.

De migratiecrisis toonde aan dat de EU-regels niet werken. De zogenoemde Dublinverordening, die voorschrijft dat een vluchteling asiel moet aanvragen in het eerste EU-land van aankomst, werkt niet. Lidstaten als Italië en Griekenland vangen onevenredig veel asielzoekers op.

Onder het voorzitterschap van Nederland werden afspraken gemaakt met Turkije om de asielstromen te reguleren. Ook zijn afspraken gemaakt om de buitengrenzen van de EU te verstevigen: het Europese grensbewakingsagentschap Frontex krijgt er meer geld bij.

Grensbewakingsagentschap Frontex zet migranten af aan land. (Foto: AFP)

Een van de grootste asielproblemen van de EU blijft echter onopgelost en het valt te betwijfelen of het in 2015 voor de allerlaatste keer is geweest dat vluchtelingenkaravanen door Europa trokken. Met een toenemende instabiliteit aan de Noord-Afrikaanse kust van Libië en vluchtelingen die daarvandaan de oversteek wagen, is de asielcrisis deels onder controle, maar niet opgelost.

Het lukt de lidstaten ook al jaren niet om afspraken te maken over een eerlijke herverdeling van vluchtelingen onder de EU-landen, wat de onderlinge solidariteit onder druk zet.

Oostelijke lidstaten als Polen, Hongarije, Tsjechië zien niets in een verplichte opname van asielzoekers, dit tot grote frustratie van de met name noordelijke landen. Wel de lusten van de EU, niet de lasten, klinkt het.

Premier Mark Rutte zei deze week bij Nieuwsuur met de Franse president Emmanuel Macron en de Duitse bondskanselier Angela Merkel in gesprek te zijn over het opnieuw invoeren van grenscontroles binnen de Schengenzone. Landen die niet willen meewerken aan een eerlijke herverdeling, zullen dan een apart blok binnen de Unie vormen. "Het lidmaatschap heeft ook als consequentie dat je solidair moet zijn", aldus de premier. "Als je dat niet bent, dan kan er een moment komen dat wij meer in het westelijke deel van Europa de grenscontroles weer invoeren."

Klimaat

Op het gebied van klimaat houdt de EU het Parijsakkoord als richtlijn aan. In het verdrag dat in 2015 door 175 landen werd ondertekend, is afgesproken dat de globale temperatuurstijging wordt beperkt tot 2 graden ten opzicht van het pre-industriële tijdperk, rond het jaar 1850. De ondertekenaars hebben het streven naar een maximale opwarming van 1,5 graad.

De EU wil graag een voortrekkersrol vervullen bij het uitvoeren van het Parijsakkoord. Om dat te bewerkstelligen zijn er verschillende doelen gesteld die de CO2-uitstoot tot 2050 drastisch moeten verlagen. Ook op kortere termijn zijn er doelstellingen. Zo moet de Europese uitstoot in 2020 zijn teruggebracht met 20 procent ten opzichte van 1990. Tien jaar later moet de uitstoot ten opzichte van 1990 met 40 procent zijn teruggebracht.

Doelstellingen CO2-uitstoot EU

  • 2020: uitstoot teruggebracht met minstens 20 procent
  • 2030: uitstoot teruggebracht met minstens 40 procent
  • 2050: EU is klimaatneutraal

Lidstaten hebben zelf de vrijheid om te bepalen op welke manier zij de uitstoot gaan terugbrengen, maar de EU geeft wel richting door bijvoorbeeld emissienormen voor auto's op te leggen.

"Als de EU een reductiedoel voor uitstoot uit een bepaalde industrie vaststelt, dan heb je je daar als lidstaat aan te houden", stelt Arnold Tukker, hoogleraar Industriële Ecologie aan de Universiteit Leiden. "De EU probeert de doelen te bereiken door richtlijnen op te stellen. Ze geven richting aan de emissies van productieprocessen. Een staalfabriek in Nederland moet bijvoorbeeld net zo vies of schoon zijn als een in Frankrijk. De EU zorgt dat de manier van produceren in ieder land gelijk is en dat voorkomt oneerlijke concurrentie."

In 2030 wordt gestreefd naar een energieopwekking die minsten 32 procent koolstofneutraal is. Tukker denkt dat dit doel te realiseren is. "Maar dan moet je enerzijds enorm inzetten op energiebesparingen en anderzijds op een enorm gebruik van duurzame energiebronnen, in plaats van fossiele brandstoffen", legt de hoogleraar uit. "Het valt uiteindelijk best mee wat daar de kosten van zijn. Het gaat om politieke wil, maar daar schort het aan. Veel partijen gaan dwarsliggen, dus is het moeilijk om op dit thema grote veranderingen door te voeren."

“Met het huidige beleid wordt die reductie voor 2030 moeilijk”
Arnold Tukker, hoogleraar Industriële Ecologie

In de geest van 'Parijs' heeft de Europese Commissie de ambitie om in 2050 een klimaatneutraal Europa te hebben gerealiseerd. Dat houdt in dat de uitstoot tot een minimum is gereduceerd en dat de eventuele overgebleven uitstoot volledig wordt gecompenseerd. Dat kan bijvoorbeeld worden gedaan door bomen te planten of CO2 onder de grond op te slaan.

Dit houdt in dat de lidstaten hun uitstoot de komende decennia flink moeten verminderen. Ook Nederland moet aan de bak. Het kabinet heeft de lat hoger gelegd dan de EU en wil in 2030 een reductie van 49 procent hebben, in plaats van de door de EU vastgelegde 40 procent.

Het klimaatakkoord moet invulling geven aan deze ambitieuze doelstelling. De beoogde voortrekkersrol van Nederland is nog niet terug te zien in de cijfers. Over de periode 1990 tot 2016 staat Nederland op plek 20 van de 28 lidstaten wat betreft het verminderen van de uitstoot. In die periode werd de uitstoot met 20 procent gereduceerd.

"Met het huidige beleid wordt die reductie voor 2030 moeilijk", zegt Tukker. "Er moet een schepje bovenop. Zeker in Nederland, want hier is de afgelopen twintig jaar weinig gedaan. Denemarken heeft twintig jaar geleden veel geïnvesteerd in windmolens en is nu een van de koplopers in Europa."

China

Om China een gevaar te noemen gaat het Nederlands kabinet te ver, maar wat zeker is, is dat het Aziatische land het economische en politieke wereldtoneel met reuzenstappen bestormt. Terwijl de Verenigde Staten met China in een handelsoorlog verwikkeld zijn, neemt Europa nog geen stelling in het potje economisch handjesdrukken.

De economie van China blijft groeien en het aandeel in de wereldeconomie is van 1,5 procent in 1978 gegroeid naar 15 procent in 2017. Het land is inmiddels de tweede economie van de wereld.

Over de hele wereld investeren de Chinezen in bouwprojecten, tot aan Europa aan toe. Tegelijkertijd bestaat de vrees in verschillende landen dat niet voldaan kan worden aan de voorwaarden van de leningen die de Chinezen stellen. Lukt het landen niet om de leningen terug te betalen, dan kan China de zeggenschap over bijvoorbeeld een haven overnemen.

Met het initiatief van een nieuwe Zijderoute wil China de heroverde positie op het hoogste niveau van het wereldtoneel vastleggen en uitbreiden. Het doel is om de infrastructuur dusdanig in te richten dat het de handel via verschillende transportlijnen makkelijker maakt.

EU- en G8-lid Italië sloot zich onlangs aan bij het project en ook elders in Europa heeft Peking al voet aan de grond weten te krijgen. Kroatië, Portugal, Polen, Malta, Griekenland, Hongarije en Tsjechië sloten zich al eerder aan bij de Zijderoute. De haven in de Griekse havenstad Piraeus is al deels in handen van China.

De haven van het Griekse Piraeus is deels in Chinese handen. (Foto: AFP)

Ondertussen lukt het de Europese lidstaten niet om tot een gezamenlijke EU-Chinastrategie te komen. Macron waarschuwde er onlangs al voor dat China "gebruikmaakt van de Europese verdeeldheid". Zo lukt het de EU niet meer om gezamenlijk het mensenrechtenbeleid van China te veroordelen nu landen als bijvoorbeeld Griekenland en Italië dwarsliggen.

Ook als het gaat om de aanleg van het 5G-netwerk lukt het Europa niet om tot een gemeenschappelijk beleid te komen. Het Chinese Huawei is marktleider als het gaat om de aanleg van de opvolger van 4G, maar landen vragen zich af of dergelijke vitale infrastructuur in handen van de Chinezen moet vallen.

Het Nederlands kabinet kwam deze week met de langverwachte Chinastrategie waarin het hamerde op het belang van Europese samenwerking. Een eerste stap is het zogenoemde tienpuntenplan dat de Europese Commissie in maart presenteerde.

De EU moet nauwer in de gaten houden of belangrijke infrastructuur in Chinese handen belandt. Daarnaast moeten lidstaten scherp zijn op cyberspionage en economische diefstal. Mogelijk leidt dit de komende jaren tot gezamenlijke Europese aanpak ten opzichte van China.