De Britten vechten elkaar nog steeds de tent uit over de Brexit. De rest van Europa kijkt toe en trekt zijn conclusies. Het enthousiasme voor uittreding is in de meeste lidstaten flink bekoeld. 'Hervormen van binnenuit' is nu het credo onder eurosceptici.

De eurosceptici zaten de afgelopen jaren flink in de lift. Hoewel het beëindigen van EU-lidmaatschap voor veel Europeanen een onaantrekkelijk vooruitzicht is geworden, lijken ze ook bij de Europese parlementsverkiezingen op zetelwinst te kunnen rekenen.

NU.nl haalt een aantal vreselijke porte-manteauwoorden van stal om de eurosceptische balans op te maken in zes lidstaten.

Quitaly: Het vertrek van Italië

De Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken en vicepremier Matteo Salvini. (foto: AFP)

Na het Verenigd Koninkrijk is Italië het land waar het EU-lidmaatschap het meest onder druk lijkt te staan. In aanloop naar de Italiaanse parlementsverkiezingen in 2018 beloofden zowel Lega-leider Matteo Salvini als Vijfsterren-aanvoerder Luigi Di Maio een referendum over een Italiaanse uittreding.

Salvini zei in 2014: "Het is onmogelijk om de EU te hervormen, die zou moeten worden vernietigd en opnieuw moeten worden opgebouwd, vanaf de grond."

Nadat de twee partijen samen een coalitieregering vormden, stapten ze van dat voornemen af. Een paar maanden na zijn aantreden als minister van Binnenlandse Zaken en vicepremier zwoer Salvini Italië in de EU te zullen houden. Die moet van binnenuit worden hervormd, zei hij, met hulp van gelijkgestemde landen als Polen en Hongarije.

“Lees mijn lippen: er is geen kans op een Italexit”
Italiaanse premier Giuseppe Conte

Daar is niet alles mee gezegd. Italië en de andere genoemde landen worstelen met Brussel over het migratiebeleid, maar de Italiaanse financiën zijn een veel groter probleem.

De Italiaanse staatsschuld is de een-na-grootste van de EU, na Griekenland, en het begrotingstekort dreigt in 2020 boven de Europese norm (maximaal 3 procent van het bnp) te komen. Maatregelen van de Lega-Vijfsterrencoalitie om de hoge werkloosheid terug te dringen hebben weinig uitgehaald.

Salvini kondigde begin april de oprichting van een nationalistisch verbond in het Europees parlement aan: de Europese Alliantie van Volkeren en Naties (EAPN). Dat moet de EU drastisch gaan hervormen. Partijen uit Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland en Estland hebben zich al aangesloten. Ook het Franse Rassemblement National (voorheen Front National) van Marine Le Pen is aan boord gestapt.

Nexit: Het vertrek van Nederland

Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet. (foto: ANP)

In Nederland is er eigenlijk nog maar één partij die naar een keiharde uittreding uit de EU streeft: de PVV. De partij van Geert Wilders wil een Nexit, zo snel mogelijk, en een terugkeer naar de gulden. Er zal genoeg gelegenheid tot het sluiten van handelsakkoorden zijn om de economische schade te compenseren, stelt de PVV. "Politieke beslissingen nemen we in Den Haag, niet in Brussel."

De PVV heeft het meest stevige Nexit-standpunt, maar is niet de enige partij die voor uittreding is. De nieuwe ster op rechts, Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet, is ook altijd voor een Nexit geweest. Hij heeft boeken geschreven over zijn verlangen om Nederland uit de EU te laten stappen.

Naarmate de Brexit-chaos in het Verenigd Koninkrijk toenam en de Nederlandse kiezer overweldigend pro-Europees bleek te zijn, ontstond ook binnen de partijleiding van Forum onenigheid over het harde Nexit-standpunt. De partij voert sindsdien een kwakkelende koers.

“Politieke beslissingen nemen we in Den Haag, niet in Brussel”
Europees programma PVV

De huidige balans lijkt te zijn dat Forum in ieder geval voorstander is van een Nexit-referendum. De partij verwacht zetelwinst bij de Europese verkiezingen en zal mogelijk toetreding zoeken tot de Europese Conservatieven en Hervormers (ECH), het conservatieve eurosceptische blok in het Europees parlement.

Op links baarde de SP onlangs opzien met een hard populistisch aanvalsspotje gericht op PvdA-Eurolijsttrekker Frans Timmermans en de 'Brusselse elite'. De partij staat geen Nexit voor, maar wil wel dat de EU drastisch wordt hervormd: de macht van de Europese Commissie moet worden verminderd en alleen grensoverschrijdende zaken moeten in Europees verband worden aangepakt.

Frexit: Het vertrek van Frankrijk

Marine Le Pen, leider van de Franse politieke partij Rassemblement National (RN), en de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini bij de aankondiging van de toedreding van het RN tot Salvini's nieuwe nationalistische EU-blok. (foto: AFP)

Net als in Italië en Nederland, raakte in de afgelopen paar jaar ook in Frankrijk het pleidooi voor beëindiging van het EU-lidmaatschap buiten beeld. Dat was daarvoor een hoeksteen van het verkiezingsprogramma van het Rassemblement National, de radicaal-rechtspopulistische partij van Marine Le Pen.

De Franse oud-topdiplomaat Nathalie Loiseau, nu EU-lijsttrekker voor La République, de partij van Emmanuel Macron, gaf in Le Monde een beknopte analyse: "Mevrouw Le Pen praat niet langer over een Frexit, omdat ze kan zien dat de gevolgen van Brexit niet heel glorieus zijn, en omdat de Fransen, door in 2017 voor een pro-Europese president te kiezen, voor Europa hebben gekozen."

Op dat laatste punt is inmiddels het een en ander af te dingen. Le Pen en het RN stelden na de beslissende verkiezingsnederlaag het Frexit-standpunt inderdaad bij naar 'de EU drastisch hervormen van binnenuit'. Maar Macron is zijn overwinningsroes inmiddels grondig kwijt: hij is een impopulaire president. In de peilingen voor de Europese verkiezingen gaan La République en het RN redelijk gelijk op.

Swexit: Het vertrek van Zweden

Partijleider Jimmie Akesson van de Zweden Democraten. (foto: AFP)

Het traditioneel op consensuspolitiek gerichte Zweden is een stuk verdeelder geworden in de nasleep van de Europese vluchtelingencrisis. De effecten daarvan - en van een misdaadgolf die het land teistert - leidden tot de opkomst van de radicaal-rechtspopulistische en eurosceptische Zweden Democraten (SD), een partij met wortels in de Zweedse neonaziscene.

De SD wist bij de verkiezingen van vorig jaar de eigen verwachtingen niet helemaal waar te maken, maar werd toch de derde partij van het land.

Na het Brexit-referendum in het VK werd iedereen die naar het hoofdkwartier van de SD belde getrakteerd op het Rule Brittannia als wachtmuziek. Maar begin dit jaar maakte de partij stilletjes een draai van 180 graden. De SD voegde zich naar de heersende Europese trend: de partij zal niet meer aansturen op een referendum, maar proberen de EU van binnenuit te hervormen, liet partijleider Jimmie Akesson weten.

Er is er momenteel geen enkele Zweedse partij van formaat die een Swexit-referendum steunt.

Polexit: Het vertrek van Polen

Deelnemers aan een anti-EU-demonstratie houden een spandoek met de woorden 'Nee tegen de EU' omhoog in Warschau in januari 2019. (foto: AFP)

Een lijst zoals deze is uiteraard niet compleet zonder de twee oostelijke EU-zorgenkindjes: Polen en en Hongarije.

In Polen heeft de aartsconservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) juridische hervormingen doorgevoerd die volgens Brussel een onacceptabele afbraak van de rechtstaat zijn.

Ondanks dat slepende conflict heeft de partij recent zijn hardere eurosceptische standpunten bijgesteld naar 'hervormen van binnenuit', daar mede toe aangespoord door peilingen waaruit bleek dat de Poolse kiezer niet op een Polexit zit te wachten.

Het is overigens maar de vraag of de PiS lang in het zadel zal blijven. De partij is nauw verbonden met de Rooms-katholieke Kerk. Een aantal recente misbruikschandalen heeft de politieke oppositie een flinke boost bezorgd.

Hongarexit: Het vertrek van Hongarije

De Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker (r.) begroette de Hongaarse premier Viktor Orbán ooit met de woorden: "De dictator komt eraan". (foto: AFP)

De autoritaire premier Viktor Orbán en zijn partij Fidesz hebben de Hongaarse media stevig in hun greep en de politieke oppositie is stuk gespeeld.

Orbán bracht zich met overtuiging op ramkoers met Brussel tijdens de vluchtelingencrisis en geldt als een felle EU-criticus. Hij zet niet in op een Hongarexit, maar eist drastische hervormingen van de EU die voor meer nationale soevereiniteit moeten zorgen.

Het invloedrijke centrumrechtse blok in het Europees parlement waartoe Fidesz behoort, de Europese Volkspartij (EVP), is de Hongaren inmiddels zat en heeft de eerste stappen genomen om ze de deur te wijzen. Orbán flirt nu met de nieuwe nationalistische alliantie van de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini.

Verschillende Europese toppolitici hebben Hongarije en Polen gewaarschuwd dat het morrelen aan de fundamentele principes van de EU riskant is.