De spanningen tussen Iran en de VS zijn hoger opgelopen, maar vooralsnog beheersen beide landen zich. De internationale gemeenschap wacht gespannen af: zal de situatie escaleren of is het grootspraak?

Als het ligt aan de nationale veiligheidsadviseur van de VS, John Bolton, zullen de Amerikaanse troepen liever gisteren dan vandaag naar Iran worden gezonden.

Hij stelde afgelopen week, op basis van anonieme bronnen, dat er aanwijzingen zijn voor een 'dreiging' in de regio. Bondgenoten van de VS, die aanwezig zijn in onder andere Syrië en Irak, zouden gevaar lopen. Onder andere Nederland en Duitsland staakten tijdelijk hun trainingsmissie, ondanks dat niet duidelijk is wat de aard van deze dreiging is.

Het Verenigd Koninkrijk plaatste gelijk twijfels bij de 'dreiging'. "De Britten zijn ook niet gek en die hebben ook goede contacten in de regio. Zij hebben geen signalen ontvangen en willen eerst concrete aanwijzingen zien", zegt Peter Wijninga, defensie-expert verbonden aan het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS).

Het Nederlandse ministerie van Defensie heeft inmiddels aangekondigd dat de trainingsmissie naar verwachting dit weekend zal worden hervat. "Met andere woorden: het was een spoof (een truc, red.)", aldus Wijninga.

Veiligheidsadviseur John Bolton. (Foto: ANP)

Trump heeft veiligheidschef nog onder de duim

Bolton, een van de haviken uit de Amerikaanse politiek, staat bekend om zijn oorlogsretoriek. Hij roept al jarenlang dat hij hoopt dat de VS eens Iran zal aanvallen. Bovendien is hij een van de architecten van de aanval in Irak in 2003.

Toen hij ruim een jaar geleden aantrad als veiligheidsadviseur van Trump was de angst dan ook dat het niet lang zou duren voor Iran en de VS met elkaar zouden clashen. Toch is de 'schade' tot nu toe beperkt gebleven. De VS trok zich terug uit het atoomakkoord, maar van oorlog is (nog) geen sprake.

Het lijkt erop dat Trump zijn veiligheidschef nog onder de duim heeft. Zo zei hij afgelopen woensdag tegen defensieminister, Patrick Shanahan, dat hij geen oorlog wil met Iran. "De kans is echter groot dat Bolton achter de schermen bezig is met een zaak te bouwen om Trump te overtuigen", legt de defensie-expert uit.

Bolton ziet Iran als fundamentele bedreiging voor stabiliteit

"Het kamp van Bolton, waar ook de minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo te vinden is, heeft maar één doel: het huidige regime van Iran omverwerpen. Zij zien Iran als fundamentele bedreiging voor de stabiliteit in het Midden-Oosten", aldus Wijninga.

Hij gaat verder: "Daarnaast is voor Trump maar één ding belangrijk: Amerika. Hij stelt zich terughoudend op ten opzichte van bondgenootschappen en operaties, omdat hij vaak het Amerikaanse belang niet ziet, terwijl het alleen maar geld kost."

Maar niet alleen aan de Amerikaanse zijde lijken twee verschillende koersen aanwezig te zijn, in Iran zien we min of meer hetzelfde.

"Aan de ene kant staat de relatief gematigde Iraanse regering van president Hassan Rouhani, die geen oorlog wil. En aan de andere kant staan de hardliners van de Iraanse Revolutionaire Garde (IRG), die niet terugdeinzen voor een confrontatie", legt Wijninga uit. Welke koers zal Iran varen?

President Hassan Rouhani van Iran. (Foto: ANP)

Revolutionaire Garde heeft machtige positie in Iran

Geestelijk leider Ali Khamenei is het de facto staatshoofd. Hij staat aan het hoofd van de IRG, het militaire elitekorps van het land, dat niet onder het ministerie van Defensie valt. De VS heeft de IRG in april tot terroristische organisatie verklaard, waardoor Bolton stelt dat ze met een tegenreactie zullen komen.

De IRG is ook aanwezig in Irak en Syrië, waar Amerikaanse troepen en bondgenoten zitten. "Ondanks dat Khamenei ook heeft gesteld geen oorlog te willen met de VS, is het de vraag in hoeverre hij controle heeft op de milities in de buurlanden. Daar kan eventueel een dreiging van uitgaan", zegt Wijninga.

“Ze spelen het spel mee zover ze dat kunnen”
Peter Wijninga

"Wat de IRG precies wil, is onduidelijk. Maar er wordt verwacht dat ze zullen luisteren naar Khamenei. De grote vraag is toch wat er in de VS gaat gebeuren, waar de druk is opgevoerd", aldus defensie-expert. Zo stuurde de VS afgelopen week al oorlogsschepen richting Iran.

Iran speelt het machtsspelletje mee

Daarnaast spelen de onderhandelingen over het atoomakkoord een bepalende rol in de spanningsopbouw. De Europese landen, maar ook Rusland en China, willen niet uit het akkoord stappen. Als ze de deal in stand houden worden ze ook geacht de financiële afspraken met Iran na te komen, maar hiermee riskeren ze wel Amerikaanse sancties.

Iran heeft daarnaast gezegd dat als ze geen voordelen meer ontvangen van de deal ze zich ook niet meer hoeven te houden aan de beperking van het verrijken van uranium. Kort geleden liet Teheran nog doorschemeren dat ze overwegen iets meer uranium te gaan verrijken.

"Daar zit natuurlijk nog wel wat speling. Voor de ontwikkeling van atoomwapens heb je minstens 20 procent nodig, maar gebruikelijker is 90 procent verrijking. Iran mag onder de voorwaarden van de deal tot 6 procent verrijken; genoeg voor het opwekken van energie. Ze hebben nu gezegd dit iets te gaan opschroeven, maar tussen 6 en 20 procent zit nog ruimte", legt Wijninga uit.

"Maar het is duidelijk dat Iran dit als machtsmiddel gebruikt, waardoor zij ook de druk opvoeren. Ze spelen het spel mee zover ze dat kunnen", is hij van mening.

"De spanning is groot en het zou maar zo kunnen, ondanks het feit dat beide partijen roepen dat ze geen oorlog willen, dat één kant zijn zelfbeheersing verliest of een inschattingsfout maakt", concludeert de defensie-expert van het HCSS. "Je kan zo een oorlog binnen struikelen. Dat maakt het op dit moment zo riskant".