Meer dan de helft (63 procent) van de mensen ervaart in enige mate een kloof tussen de media en de maatschappij. NU.nl vraagt experts deze kloof te verklaren.

NU.nl bestaat twintig jaar en heeft daarom het mediagebruik laten onderzoeken door Panel Inzicht. Van de duizend deelnemers antwoordde 42 procent met 'ja, een beetje' en 21 procent met 'ja, zeker' op de vraag of er een kloof bestaat tussen media en maatschappij.

"Het is een algemene trend dat mensen voortdurend alles op zichzelf betrekken", stelt mediahistoricus Huub Wijfjes. "Mensen denken weleens dat het aan de media ligt dat ze niet gezien worden."

Maar als je naar de media kijkt, dan kom je tot andere conclusies, zegt Wijfjes. "Er wordt genoeg aandacht gegeven aan problemen waar grote groepen mee te maken hebben. Het probleem is dat een groep mensen niet geïnteresseerd is in neutraal afgewogen nieuws. Ze kijken vooral naar hun persoonlijke ervaring en willen dit in de pers bevestigd zien. Dat vinden ze sneller in een Facebookgroep dan in de krant."

Dit soort socialemediagroepen, waarin mensen voornamelijk met gelijkgestemden in zitten, wordt ook wel 'bubbels' genoemd. Deze manier van mediaconsumptie is volgens Wijfjes "ongrijpbaar". "Veel media ondernemen serieuze pogingen om hier iets aan te doen. Je kunt hoog of laag springen, programma's maken die je wil, maar men kijkt er niet naar. Als ze er al flinters van zien, is het door de filters uit hun bubbel. Daar is niet veel aan te doen."

Ook hoogleraar mediastudies Mark Deuze stelt dat deze kloof er altijd al is geweest. "Maar dat gevoel, dat de agenda van de media niet altijd de agenda van het eigen leven weerspiegelt, wordt in het huidige tijdperk uitvergroot. We worden voortdurend omgeven door berichten van verhalen die zich dichtbij afspelen en bevestigen wat je zelf meemaakt. Maar de nieuwswaarde gaat ervan uit wat voor de meeste mensen belangrijk is."

Cijfers over de kloof tussen mensen en de media

  • 37 procent vindt dat de media weinig aandacht schenken aan problemen die in de maatschappij leven
  • 53 procent wil dat de media de maatschappij meer betrekken bij het nieuws
  • 45 procent is bang dat de media worden bepaald door de elite

Bron: NU.nl media-onderzoek 2019.

Volgens Deuze is dat het dubbele aan de journalistiek. "Je verkoopt een product waarbij de meeste mensen denken: wat heb ik eraan, ondanks dat ze er wel voor betalen. Het is een beetje zoals broccoli eten, de meeste mensen vinden het niet lekker, maar eten het wel omdat het gezond is."

Het inroepen van een burgerpanel, waardoor maatschappelijke onderwerpen meer worden belicht, is welkom wat betreft de deelnemers aan het onderzoek. 47 procent zou zo'n panel als 'bonus' ervaren. Ook zou 46 procent er blij mee zijn als media zich meer zouden opstellen als spreekbuis van de burger.

'Er zijn ook media die er een potje van maken'

Uit het onderzoek blijkt dat mensen vooral vertrouwen op media als televisie, radio en krant. Slechts 21 procent van de ondervraagden beschouwt berichten op media als Twitter en Facebook als geloofwaardig. Nieuwsapps en -websites, zoals NU.nl en de NOS, worden door het merendeel als betrouwbaar gezien (ruim 60 procent), maar dus wel minder dan televisie, radio en krant (respectievelijk 69, 68 en 69 procent).

"Televisie, radio en kranten hebben zich bewezen, er is een publieke perceptie dat zij een betrouwbare methode van nieuws maken", zegt Wijfjes. "Maar ook hiertussen zijn mediasoorten die er een potje van maken."

Betrouwbaarheid van de media

  • Televisie - 69 procent
  • Kranten - 69 procent
  • Radio - 68 procent
  • Nieuwsapps - 63 procent
  • Nieuwswebsites - 60 procent

Bron: NU.nl media-onderzoek 2019.

'Sociale media hebben zich nog niet bewezen in crisissituaties'

Dat sociale media weinig worden vertrouwd, komt volgens Wijfjes doordat zij relatief nieuw zijn. "Zij hebben zichzelf nog niet bewezen in crisissituaties, bij nieuws dat hevige commotie veroorzaakt. Mensen hebben hiertegenover dan toch een gezond wantrouwen."

Titels die al lang bestaan, hebben volgens de mediahistoricus al een bepaald verwachtingspatroon gecreëerd waar ze ook aan kunnen voldoen. "Die hebben zich gevestigd, hebben een goed imago en voldoen aan een kwaliteitsnorm. Iemand die iets roept op Facebook, moet dat nog waar zien te maken."

“Iemand die iets roept op Facebook, moet dat nog waar zien te maken”
Huub Wijfjes, mediahistoricus

Als de nieuwsmedia verdwijnen betekent dat dat mensen zelf hun nieuws moeten samenstellen en daar zullen weinig mensen zin in hebben, denkt Deuze. Het grootste goed van de journalist, is vertrouwen, dat moet hij voortdurend blijven verdienen, stelt hij. "Vroeger was dat vertrouwen gegarandeerd en heerste er een institutioneel vertrouwen. Dat is nu een stuk minder."

Deuze stelt dat vertrouwen voor iedereen wat anders betekent en dat het over het algemeen wordt gevormd door persoonlijke ervaring. De meeste mensen hebben natuurlijk geen ervaring met de journalistiek die aan de slag gaat met jouw vraag of frustratie."

'Grote zorgen over fake news'

Een van de redenen dat het vertrouwen in de media gezakt is, kan zijn omdat mensen vinden dat er een grote hoeveelheid fake news bestaat. 66 procent zegt zich hierover zorgen te maken.

"Gezond wantrouwen is altijd goed", zegt mediahistoricus Wijfjes hierover. "Maar juist de mensen die roepen dat traditionele media subjectief zijn, duiken voor hun vertrouwen in mediavormen die het tegendeel beweren."

"Met fake news heeft de journalistiek zichzelf in de voet geschoten", zegt Deuze. "Uit onderzoek weten we dat het weinig voorkomt, het is echt een hype." Omdat media veel voorbeelden geven van fake news, wordt het publiek volgens Deuze er echter wel mee geconfronteerd.

Cijfers over het vertrouwen tussen mensen en het nieuws

  • 65 procent van de 55+'ers heeft vertrouwen in het nieuws
  • 80 procent van de 25-34 jarigen vindt het nieuws wel betrouwbaar

Bron: Reuters Institute Digital News Report Nederland 2018.

Gaan de nieuwsbulletins verdwijnen?

Wat zegt dit alles over de toekomst van media? "Zolang er publieke belangstelling voor is, zie ik ook geen indicatie waarom ze zouden verdwijnen", zegt Wijfjes. "Er wordt al gauw gezegd door mensen dat ze bijna geen televisie meer kijken of krant lezen, maar de cijfers wijzen dat niet uit. Een verschuiving is natuurlijk wel op te merken."

“Journalisten denken soms dat mensen vooral willen lezen over sport, seks en schandalen”
Mark Deuze, hoogleraar Mediastudies

Pessimistischer is Wijfjes over het 'bubbelgedrag' van veel mediaconsumenten. "Dat grote groepen zich afwenden van betrouwbare, neutrale media en vluchten naar subjectieve dingen, dat paradoxale gedrag vind ik verontrustend. Dat geeft ook ruim baan voor de verspreiding van fake news."

"Zo snel zal dat niet gaan", denkt Deuze. "Er zijn nog steeds veel mensen die de krant lezen. Soms heerst bij journalisten de gedachte dat mensen vooral willen lezen over de drie S'en: sport, seks en schandalen. Dat valt ontzettend mee. Het is wel zo dat mensen over het algemeen willen lezen over kleine, persoonlijke verhalen die positief zijn, zich dichtbij afspelen of die om een andere reden interessanter zijn dan wat een politicus heeft geroepen."