Na dertig jaar komt er een eind aan het kindertelevisieduo Samson en Gert, zo maakte Gert Verhulst deze week bekend. NU.nl vraagt aan experts hoe kindertelevisie de afgelopen jaren is veranderd en hoe het aanbod er in de toekomst uit gaat zien.

In de jaren vijftig werd er voor het eerst kindertelevisie uitgezonden. Begin 1955, vier jaar na de eerste televisie-uitzending in Nederland, werd de poppenserie Dappere Dodo uitgezonden door de KRO. Kinderprogramma's zoals Pipo de Clown en Swiebertje volgden.

Volgens Bas Agterberg, conservator Mediageschiedenis bij media-instituut Beeld en Geluid, hebben veel oude kinderprogramma's een blijvende invloed op het hedendaags aanbod. "In de Aart Staartjes-programma's uit de jaren zeventig, zoals De Stratemakeropzeeshow en J.J. De Bom, werden de volwassenen- en kinderrollen omgedraaid. De volwassenen gedroegen zich als stoute kinderen en de kinderen waren hierin aan de macht."

Rond de jaren tachtig en negentig werden er meer programma's gemaakt die bestonden uit verschillende onderdelen. "Hierbij werden kinderen en hun problemen betrokken, en kregen kinderen zelf een stem." Een goed voorbeeld hiervan is Achterwerk in de Kast, waarin kinderen hun verhaal konden doen.

Het doelbewust met het kijkerspubliek bezig zijn is volgens Agterberg de kracht van kindertelevisie. "Hoe moeten kinderen worden aangesproken om het onderwerp zo goed mogelijk over te brengen? Dat komt goed naar voren in programma's als Samson en Gert en De Fabeltjeskrant, die allebei al heel lang op televisie te zien zijn. Ze appelleren aan een oergevoel bij de kinderen."

De bekendste Nederlandse kindertelevisieshows

  • Swiebertje (1961-1975)
  • De Stratemakeropzeeshow (1972-1974)
  • Sesamstraat (1976-heden)
  • De Fabeltjeskrant (1968 - 1992)
  • Tik Tak (1981-1991, maakt dit jaar een terugkeer)
  • Telekids (1989-1999)
  • Samson en Gert (1989-2019)

Eeuwwisseling: enorme explosie aan kindertelevisie

Goede kindertelevisie moet volgens Peter Nikken, die promoveerde op de kwaliteitsstandaarden voor kindertelevisie, origineel en creatief zijn. "Daarnaast moet het ook aansluiten op datgene wat ze al kennen uit eerdere ervaringen. Ook belangrijk is dat er geen ongeschikte elementen zoals geweld in voorkomen. Kindertelevisie mag natuurlijk wel spannend zijn."

Nikken zegt dat er sinds de eeuwwisseling een "enorme explosie" kwam in de hoeveelheid programma's voor kinderen tot twaalf jaar. Kinderzenders zoals Jetix en Nickelodeon zonden hierbij de hele dag tekenfilms en andere kindertelevisie uit.

"De commerciële zenders werden op zaterdag en zondag uren achter elkaar gevuld met grote shows. Een deel daarvan, vooral op de publieke zenders, was educatief, de commerciëlen zonden vooral de ene tekenfilm na de andere uit. Critici noemden het ook wel de 'cartoondiarree'."

Geen Sesamstraat, maar vlogs

Anno 2019 is het kindertelevisielandschap op een bepaalde manier wel veranderd, stelt Nikken. "Een aantal vaste ankers zijn verdwenen, zoals Sesamstraat (dat nog wel op het themakanaal Z@ppelin Xtra te zien is, red.). Qua inhoud is er niet veel veranderd ten opzichte van vroeger, maar het gebruik van kindertelevisie is wel anders."

Tommie en Pino tijdens de eerste Nederlandse uitzending van Sesamstraat.

Door de komst van televisie on demand en streamingsdiensten kunnen kinderen - net als volwassenen dus - op elk moment kijken wat ze willen. "De kijkpatronen van kinderen zijn gigantisch veranderd. Het is zo veel makkelijker en toegankelijker geworden", vervolgt Nikken.

Suzanne van Kooten is eigenaar van Kindertelevisie.com, dat binnen een "veilige omgeving" on demand-video's voor kinderen aanbiedt. "Ik merk dat vooral YouTube-kanalen met vlogs erg populair zijn", vertelt Van Kooten.

"Filmpjes waarin kinderen dingen maken, of bepaalde uitdagingen aangaan en die ook vaak worden gepresenteerd door jonge kinderen."

Van Kooten vermoedt dat deze video's populair zijn omdat kinderen zich goed kunnen identificeren met de leeftijdsgenoten die hierin te zien zijn. "Kinderen vinden het fijn om te zien waar andere kinderen mee bezig zijn."

Volgens Agterberg merken kinderen het verschil tussen YouTube en een televisie-uitzending nauwelijks op. "Voordeel daarvan is dat ze onbevangen kijken, maar nadelig is dat zij op YouTube influencers zien die worden betaald om dingen aan te prijzen. En niet alle kinderen hebben geleerd om kritisch te kijken naar media."

Agterberg vindt Het Klokhuis een van de sterkere kinderprogramma's op televisie. "Die groeien met de tijd mee en houden zich staande in het medialandschap, door online content aan te bieden, of door kinderen met opdrachten mee te laten doen."

Veel kleur en instant satisfaction

Van Kooten ziet dat kindertelevisie anno nu inhoudelijk kleurrijker, maar ook sneller en vluchtiger is geworden. "Ik merk aan mijn eigen kinderen dat zij hier enthousiast en energiek van worden. Niet voor lange tijd, maar het beïnvloedt wel hun gedrag. Ik zie een trend van 'instant satisfaction': de programma's worden zo gemaakt dat kinderen er direct een positief gevoel van krijgen."

Omdat hier geen onderzoek naar is gedaan, is dit niet met zekerheid vast te stellen, maar Nikken kan zich voorstellen dat de educatieve waarde van televisie is gedaald. "Wat onderzoek wel heeft uitgewezen, is dat educatieve programma's als Sesamstraat er zeker aan bijdragen dat kinderen het later beter doen in het onderwijs."

Belangrijk hierbij is dat deze positieve effecten vooral optreden als de kinderen datgene wat ze hebben geleerd daarna ook verwerken, door bijvoorbeeld een spelletje te doen.

"Als kinderen na een educatief programma gelijk een tekenfilm zien, worden de leerzame effecten ondergesneeuwd door de nieuwe prikkels en indrukken die ze te zien krijgen", voegt Nikken toe.

Toekomst kindertelevisie: Minder leren, meer amusement

Hoe ziet de toekomst van de kindertelevisie eruit? Nikken verwacht dat het aandeel educatieve kindertelevisie steeds kleiner wordt ten opzichte van het amusement. "Het is moeilijker om een goede educatieve productie te realiseren, dat kost toch meer geld. Amusement is veel goedkoper en makkelijker om te maken."

De toekomst van kindertelevisie loopt volgens Agterberg parallel met de ontwikkeling van het gehele medialandschap. "Kinderen zullen behoefte blijven houden aan het horen van verhalen, informatie en spelletjes op televisie. Zulke formats zullen blijven bestaan."