Met dertien zetels bonkt nieuwkomer Forum voor Democratie op de deuren van de Eerste Kamer en de Provinciale Staten. De partij van Thierry Baudet wint, de coalitie verliest de meerderheid en het bestuurderspluche in de provincie lonkt. Klopt de coalitie aan bij Baudet? Of gaat premier Mark Rutte linksaf? Wat betekent de uitslag voor de PVV? En heeft FVD wel voldoende mensen?

Is er sprake van een politieke aardverschuiving?

Van niets naar dertien zetels en direct de grootste in de senaat worden, is een opmerkelijke, verrassende en knappe prestatie. Maar om te spreken van een politieke aardverschuiving, gaat volgens Joost van Spanje, universitair hoofddocent politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam, iets te ver. "Wat je wel ziet, is dat de thema's klimaat en immigratie in een snel tempo aan belang winnen en dat de polarisatie steeds sterker wordt."

Van Spanje ziet dat de twee winnaars van de verkiezingen, GroenLinks (van vier naar negen senaatszetels) en Forum, zich als beste wisten te profileren op deze punten. "GroenLinks op milieu en Forum op immigratie en integratie."

Dat Forum de winst te danken heeft aan bijvoorbeeld de roep om meer democratie, lijkt volgens de politicoloog niet in de rede liggen. "Meer democratie is over het algemeen geen thema voor de kiezers, blijkt uit onderzoek. Immigratie en integratie blijft een van de belangrijkste onderwerpen."

"Sinds 1994 weten we uit kiezersonderzoeken dat een deel van de Nederlanders zeer kritisch is over de multiculturele samenleving" zegt hij. "Met de komst van Pim Fortuyn in 2002 kreeg dat sentiment een politieke stem. Wilders nam die ergernis over en nu zie je dat FVD de PVV aan het vervangen is."

Of FVD de opmars kan doorzetten bij de Tweede Kamerverkiezingen is overigens nog maar de vraag. Van Spanje omschrijft de provinciale verkiezingen als 'second-orderverkiezingen'. "Die worden - net als de Europese verkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen - beschouwd als een moment om een signaal af te geven."

Wat betekent de opkomst van FVD voor de PVV?

Van Spanje verwijst naar onderzoek van Ipsos waaruit blijkt dat 31 procent van de FVD-stemmers bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2017 nog op de PVV stemde. "Zo'n grote verschuiving van kiezersstromen zie je niet vaak."

De politicoloog concludeert dat de PVV (van negen naar vijf zetels) nu de prijs betaalt voor de jarenlange isolatie. Wilders en zijn partij besturen nergens mee en dat ziet de kiezer.

VVD en CDA hebben weliswaar jarenlang een tactiek van 'isoleren en imiteren' toegepast waarbij een harde immigratietoon is aangeslagen en islamkritiek is overgenomen, maar nu met de komst van het FVD heeft de PVV-kiezer een alternatief. "Baudet heeft Wilders' achilleshiel geraakt", zegt Van Spanje.

Van de kiezers die deze week stemden op het FVD koos 15 procent in 2017 nog voor de VVD. En 10 procent komt van het CDA. "Deze centrumrechtse partijen hebben een enorm probleem."

De vraag is of Baudet gaat leren van de fouten van Wilders en wel bereid zal zijn om compromissen te sluiten. Het lijkt erop dat hij de fouten van de PVV heeft herkend. Baudet schakelde direct VVD-coryfee Hans Wiegel in als informateur om de formatie in Zuid-Holland in goede banen te leiden.

Kunnen Rutte en de coalitie door?

Er werd al langer rekening mee gehouden dat coalitiepartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de meerderheid zouden kunnen verliezen. Een gezamenlijk verlies van 37 naar 31 zetels was ingecalculeerd en het is een meevaller dat de coalitie niet afhankelijk is van minimaal twee oppositiepartijen. Zowel PvdA als GroenLinks kan zorgen voor een meerderheid.

De schrik van de winst van Baudet zit er wel goed in. VVD-leider Rutte blijkt dus wél verslagen te kunnen worden. Het is ook een van de redenen waarom nieuwe Tweede Kamerverkiezingen er waarschijnlijk niet zullen komen. De VVD kan de leidende machtspositie kwijtraken, CDA'er Sybrand Buma is zoekende, D66 heeft een nieuwe voorman die nog moet werken aan zijn profiel en de Christenunie profiteert van regeringsdeelname.

Premier Rutte zei de dag na de provinciale verkiezingen dat hij voor plannen van zijn kabinet op zoek zal gaan naar steun bij meerdere partijen, ook bij Forum. Het ligt echter voor de hand dat voor steun gekeken zal worden naar GroenLinks of de PvdA.

GroenLinks-leider Jesse Klaver heeft zichzelf al een sleutelpositie toegedicht, maar met name Buma maakt er geen geheim van de slechte ervaring van de geklapte formatiepoging met GroenLinks niet te zijn vergeten.

De PvdA komt dus nadrukkelijker in beeld. De vraag is alleen hoe de rechts-conservatieve coalitiepartijen VVD en CDA zullen omgaan met de komst van de nieuwe electorale concurrent FVD. Wordt het isolatie of samenwerking?

Gaat het kabinet over links of over rechts? Wat wil Baudet?

Baudet was al in een vroeg stadium duidelijk in zijn eisen: een radicaal ander immigratiebeleid (uit het VN-migratiepact), de Klimaatwet moet van tafel en de directe democratie (referendum) moet terugkomen. Bovendien moeten alle verantwoordelijke bewindslieden op deze terreinen opstappen.

Nu de verkiezingsretoriek iets is verstomd, wordt er van alle kanten gesproken over samenwerken. Rutte en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) spraken nadrukkelijk over een uitgestoken hand, terwijl hun coalitiepartner Rob Jetten (D66) dat op voorhand niet ziet zitten. "Die partij heeft zichzelf al uitgesloten van samenwerking."

Het antwoord van Baudet gaf hij al op de avond van zijn overwinning. Samenwerken met andere partijen en bewegingen doet FVD graag, maar alleen als zij er beter van worden. "Want wij zijn het vlaggenschip van de renaissancevloot. En andere schepen kunnen zich bij ons voegen."

Met andere woorden: met ons kun je zaken doen, maar uitsluitend op onze voorwaarden. Ook wil hij het liefst zo snel mogelijk nieuwe Tweede Kamerverkiezingen.

Heeft FVD wel genoeg mensen in de provincies?

De toon wat betreft het provinciaal bestuur is een stuk milder. Daar zegt Baudet te begrijpen dat er water bij de wijn moet worden gedaan. Maar de grote overwinning brengt ook een (luxe)probleem met zich mee: heeft FVD wel genoeg kandidaten?

NRC rekende uit dat bijna een kwart van de FVD-kandidaten voor de Provinciale Staten in twee provincies verkiesbaar zijn. Dat mag, als de kandidaat maar in de provincie gaat wonen waar hij of zij Statenlid wordt.

Daar komt bij dat FVD nog meer kandidaten nodig heeft als de partij gaat besturen. Die kans is zeer groot, in drie provincies werd de partij de grootste (Noord-Holland, Zuid-Holland en Flevoland) en in zes de op een na grootste (Friesland, Drenthe, Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant en Limburg).

In totaal zijn er 86 FVD'ers gekozen voor een plek in de Provinciale Staten. Daarvoor heeft de partij 159 kandidaten beschikbaar, maar van hen staat dus bijna een kwart in twee provincies op het stembiljet.

In Flevoland staan bijvoorbeeld tien FVD-kandidaten op de lijst, maar wonen er maar zeven van hen in de provincie, één te weinig voor de acht zetels die de partij heeft gehaald. De drie andere kandidaten wonen in Noord-Holland en staan daar ook op de lijst. Dat wordt dus nog flink puzzelen.

Die puzzel moet snel worden gelegd, want als er niet op tijd genoeg kandidaten zijn, dan blijft de zetel leeg. Dat betekent dan ook een stem minder voor de Eerste Kamerverkiezingen op 27 mei.