De Elfstedentocht geniet in Nederland nog altijd een iconische status, maar een zestiende editie lijkt ver weg. Zaterdag zitten we zelfs officieel in het langste Elfstedentochtloze tijdperk ooit, want dan is het 8.071 dagen geleden dat de laatste editie van de legendarische wedstrijd werd verreden. NU.nl praat met vijf betrokkenen over de hunkering naar de 'Tocht der Tochten', die langzaam uitgroeit tot een mythe.

"Je bent niet de eerste die belt. Woensdag kwam het Franse Canal + langs en volgende week donderdag brengt ook The Washington Post een bezoek. Bizar eigenlijk dat ik nog steeds aan het vertellen ben over een overwinning van 22 jaar geleden", vertelt Henk Angenent.

Het zijn drukke dagen voor Angenent, die ook deze winter weer kan rekenen op de nodige interviewverzoeken. De 51-jarige Zuid-Hollander is de aandacht gewend, maar blijft het fascinerend vinden wat voor status hij geniet sinds hij op 4 januari 1997 Erik Hulzebosch klopte in de laatste meters van de recentste Elfstedentocht.

Angenent had ongetwijfeld verwacht dat hij tussen 1997 en februari 2019 wel een opvolger zou krijgen, maar net als tussen de edities van 1963 en 1985 (een periode van 8.070 dagen) waren de weersomstandigheden de laatste 22 jaar niet gunstig genoeg om Friesland op z'n kop te zetten. En dus mag Angenent zich nog steeds de laatste winnaar van de Elfstedentocht noemen. Een titel die hem trots maakt, maar vooral eentje die hij liever kwijt dan rijk is.

"Ik vind het heel triest en jammer dat het al zo lang geleden is dat er een Elfstedentocht is verreden", zegt Angenent. "Ik gun Nederland een tocht. Winnaar van de Elfstedentocht blijf je je hele leven en ik merk dat mensen in mijn omgeving er extreem naar hunkeren. Ik wil de tocht zelf ook nog een keer schaatsen, maar ik zou het vooral voor de jeugd mooi vinden. De huidige generatie heeft geen idee wat dat losmaakt in Nederland."

Angenent spreekt niet voor niets van een leven vóór 4 januari 1997 en een leven ná 4 januari 1997. "Aan het begin van die ene dag waren er zo'n duizend mensen die mijn naam kenden; nog geen zeven uur later waren dat er veertien miljoen", memoreert de voormalige spruitjesteler, die nog steeds de vruchten plukt van zijn historische overwinning. "Ik kom op veel plekken waar ik anders nooit geweest was. Daarnaast geef ik nog steeds lezingen. Laatst stond ik bij een ijsclub voor een zaal vol mensen die een uur lang doodstil luisterden naar mijn verhaal. Dat blijft wel bijzonder hoor."

Henk Angenent komt vlak voor Erik Hulzebosch over de finish bij de Elfstedentocht van 1997. (Foto: ANP)

'Ik voel aan alles dat ik mijn vader trots moet maken'

Niet alleen voor de professionele marathonschaatsers is de Elfstedentocht een droom, de legendarische tocht wordt misschien wel het meest gesierd door de vele amateurs die mogen meedoen. In 1997 stonden zestienduizend toerschaatsers aan de start en bij de eerstvolgende Elfstedentocht zullen dat er nog veel meer zijn. Eind 2014 besloot de Elfstedenvereniging dat voortaan alle leden die zich voor 1 juni 2014 hebben aangemeld een startbewijs krijgen.

Evert van Rest is een van de circa 30.000 toerschaatsers die sindsdien vurig hopen dat er een Elfstedentocht wordt uitgeschreven. De geboren Zuid-Hollander was zes jaar toen hij in 1997 op de bank van zijn oom en tante via de televisie aanschouwde hoe zijn vader voor de tweede keer in zijn leven - de eerste keer was in 1986 - de Elfstedentocht uitreed. Sindsdien is is ook Van Rest besmet met het 'Elfstedentochtvirus'.

"Ik weet nog wel hoe ik in 1997 naar de televisie keek om mijn vader in actie te zien. Helaas kwamen vooral de profs in beeld en ik moest op een gegeven moment ook naar bed, maar het maakte me wel trots dat mijn vader de tocht reed", blikt Van Rest terug. "Sinds een aantal jaar voel ik aan alles dat ik nog eens de Elfstedentocht wil rijden. Ook om mijn vader net zo trots te maken op mij als ik op hem. Ik moet en zal hem opvolgen."

'Moeilijk dat je niet weet waar je op wacht'

Van Rest voegde in mei 2012 daad bij het woord door zich in te schrijven bij de Elfstedenvereniging. Om zijn ambities wat kracht bij te zetten, vertrok hij dit jaar voor de eerste keer in zijn leven naar de Weissensee om de Alternatieve Elfstedentocht te schaatsen.

De Amsterdammer genoot met volle teugen van de tocht van 200 kilometer op het Oostenrijkse natuurijs en probeert ondertussen geduldig te wachten op een Friese Elfstedentocht. "Als je weet hoelang het gaat duren, is het oké. Ik vind het prima om nu te weten dat er bijvoorbeeld over twintig jaar een tocht wordt uitgeschreven, maar dat weet je niet. Dát maakt het moeilijk."

Marjon de Wit (56) weet er alles van. Zij is al sinds mei 2001 lid van de Elfstedenvereniging en keerde onlangs voor de twintigste keer terug van de Weissensee. "Het is wel een beetje frustrerend dat het zo lang duurt, want de Elfstedentocht lijkt me ultiem om mee te maken. Het gaat mij vooral om de hele beleving en natuurlijk het verdienen van het kruisje (het bewijs voor uitrijden van de Elfstedentocht, red.). Dat kruisje is een soort heiligdom geworden."

“Ik ben het symbool geworden van de lange periode zonder Elfstedentocht.”
Erben Wennemars

Wijnand Jonkers schreef zich in 2011 samen met zijn neef in en staat elke winter geregeld op het ijs om in vorm te blijven, puur voor het geval dat. "Het is belangrijk om het schaatsgevoel te houden en je techniek niet te verliezen", benadrukt de 34-jarige Houtenaar, die in zijn omgeving merkt hoezeer de Elfstedentocht leeft.

"Ik kwam een keer een paar Engelsen tegen tijdens een schaatsrit en sprak met hen over de Elfstedentocht. Zij waren erg onder de indruk dat er in Nederland zóveel aandacht is voor een tocht die al zó lang niet gereden is. Dat maakt het ook wel een episch evenement."

Alle winnaars Elfstedentocht

  • 1909 - Minne Hoekstra
  • 1912 - Coen de Koning
  • 1917 - Coen de Koning
  • 1929 - Karst Leemburg
  • 1933 - Abe de Vries en Sipke Castelein *
  • 1940 - Piet Keijzer, Cor Jongert, Durk van der Duim, Sjouke Westra en Auke Adema *
  • 1941 - Auke Adema
  • 1942 - Sietze de Groot
  • 1947 - Jan van der Hoorn
  • 1954 - Jeen van den Berg
  • 1956 - Geen officiële winnaar uitgeroepen *
  • 1963 - Reinier Paping
  • 1985 - Evert van Benthem en Lenie van der Hoorn *
  • 1986 - Evert van Benthem en Tineke Dijkshoorn
  • 1997 - Henk Angenent en Klasina Seinstra

* In 1933 en 1940 kwamen er schaatsers tegelijkertijd over de streep, maar dit werd daarna verboden. In 1956 kwam een groep van vijf toch gezamenlijk over de finish en daarom zijn zij nooit officieel uitgeroepen tot winnaars. Vanaf 1985 mochten ook vrouwen meedoen.

De kopgroep uit 1997 schaatst onder het Elfstedenbruggetje door na de stempelpost in Franeker. (Foto: ANP)

'Elfstedentocht stok achter de deur om fit te blijven'

Het had niet veel gescheeld of deze Elfstedentochtloze periode van 22 jaar was er nooit gekomen, want in 2012 waren 'we' er heel dichtbij. Het leverde op 8 februari van dat jaar een van de memorabelste uitzendingen van De Wereld Draait Door op. Met onder anderen Erben Wennemars, Hulzebosch en Mark Tuitert aan tafel werd live geschakeld naar een persconferentie van Wiebe Wieling, de voorzitter van de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden.

Wieling zorgde voor het oog van de voltallige Nederlandse pers voor de grootste domper van het sportjaar 2012 door aan te kondigen dat het ijs niet overal dik genoeg was om een Elfstedentocht uit te schrijven. De regie van DWDD richtte zich ondertussen vooral op een aangeslagen Wennemars, die een zucht van teleurstelling slaakte en met vochtige ogen de rest van Wielings verhaal aanhoorde.

"Ik word nog wel vaak aan die uitzending herinnerd ja", zegt Wennemars zeven jaar later. "Mijn emotie toen was oprecht, want het blijft héél jammer dat het niet door kon gaan. Volgens mij ben ik vanaf die dag het symbool geworden van het feit dat er al zo lang geen Elfstedentocht meer is verreden."

Wennemars, die in zijn loopbaan als langebaanschaatser twee olympische medailles veroverde, noemt de Elfstedentocht "de meest pure vorm van sport". "Voorbereiden is niet echt mogelijk, dus het gaat erom wie zich het beste kan aanpassen aan de situatie. Het draait om karakters. Ik ben sowieso gek op sporten, maar de Elfstedentocht is voor mij wel een stok achter de deur om fit te blijven. Als het zou moeten, kan ik 'm morgen schaatsen."

Wiebe Wieling vertelt de massaal toegestroomde pers in 2012 dat het niet verantwoord is om een Elfstedentocht uit te schrijven. (Foto: ANP)

KNMI spreekt van 'meteorologische pech'

Hoewel het KNMI het record van 8.071 dagen zonder Elfstedentocht beschouwt als een "meteorologisch pechgeval", is het een feit dat de temperaturen tijdens toekomstige winters gemiddeld steeds hoger uitvalt door de opwarming van de aarde. Dat weerhoudt de schaatsliefhebbers er overigens niet van te blijven hunkeren naar een zestiende editie van de Elfstedentocht.

"Als het gaat vriezen, begin je langzaam weer te dromen. Ook al weet je dat het rationeel gezien nergens op slaat", zegt toerschaatser Jonkers. Wennemars houdt zich vast aan de geluiden dat het weer in de toekomst steeds extremer wordt. "Dat betekent ook dat het voor langere periode heel erg koud kan worden. Drie weken strenge vorst is het enige wat we nodig hebben. Ik ben ervan overtuigd dat er nog een Elfstedentocht komt. Het moet en gaat gewoon gebeuren."