Het eindrapport van het onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse politiek, het Ruslandonderzoek, lijkt te naderen. Maar hoe zat het ook alweer precies met dit ingewikkelde dossier, en wat heeft Donald Trump te vrezen? Tijd voor een bijspijkercursus.

De waarnemend minister van Justitie, Matthew Whitaker, haakte tijdens een persconferentie op 28 januari aan bij geruchten die al weken de ronde doen in Washington. "Op dit moment is het onderzoek, denk ik, dicht bij voltooiing, en ik hoop dat we het eindrapport van Mueller zo spoedig mogelijk zullen ontvangen", zei hij.

Het was de eerste keer dat een hooggeplaatste functionaris van het ministerie van Justitie zich uitsprak over het einde van het Ruslandonderzoek.

Het is niet duidelijk binnen welke termijn het eindrapport kan worden verwacht - daarvoor was de verklaring van Whitaker te vaag omlijnd - maar dat het überhaupt werd genoemd, zorgde voor gespitste oren.

Hoe begon het Ruslandonderzoek?

Het Amerikaanse Directoraat Nationale Inlichtingen (de koepel van alle inlichtingendiensten) concludeerde in januari 2017 dat Rusland tijdens de verkiezingscampagne van 2016 de voorkeur gaf aan de Republikeinse kandidaat Donald Trump boven de Democrate Hillary Clinton. De Russische president Vladimir Poetin zou hoogstpersoonlijk opdracht hebben gegeven voor een propagandacampagne om Clintons kandidatuur te beschadigen en "het publieke vertrouwen in het Amerikaanse democratische proces te ondermijnen".

In eerste instantie werd de mogelijke Russische inmenging onderzocht door de FBI. Toenmalig justitieminister Jeff Sessions trok zich terug uit alle onderzoeken naar de kwestie, toen duidelijk werd dat hij zelf ontmoetingen met de Russische ambassadeur had verzwegen. Daarmee kwam de verantwoordelijkheid bij onderminister Rod Rosenstein te liggen.

President Trump stuurde op 9 mei van dat jaar FBI-directeur James Comey de laan uit. Volgens het Witte Huis deed hij dat op aanbevelen van Sessions en Rosenstein, omdat Comey zich incompetent had getoond. Andere bronnen (onder wie Comey zelf) houden het erop dat Trump de beslissing nam omdat de FBI-directeur weigerde het onderzoek naar nationale veiligheidsadviseur Michael Flynn (die ook verzwegen ontmoetingen met de Russische ambassadeur had) stop te zetten en de president persoonlijke trouw te beloven.

In de nasleep van Comeys ontslag besloot de FBI-top een contraspionageonderzoek naar Trump te openen, meldde The New York Times begin dit jaar. Acht dagen na het vertrek van Comey, op 17 mei, stelde Rosenstein oud-FBI-directeur Robert Mueller aan als speciaal aanklager. De bestaande FBI-onderzoeken werden onder hem samengevoegd en Mueller trok een team van deskundigen aan.

“Mueller heeft ook de bevoegdheid om andere mogelijke misdrijven aan de autoriteiten te melden”

Wat is er al bekend over het Ruslandonderzoek?

Het team van Mueller heeft de kaken opvallend goed op elkaar weten te houden. Zeker naar de maatstaven van Washington, waar veel politici en ambtenaren de telefoonnummers van journalisten uit het hoofd kennen. Informatie over waar de speciaal aanklager mee bezig is komt vooral uit de verschillende openbare tenlasteleggingen die zijn voortgekomen uit zijn onderzoek. Die zijn zo uitvoerig en gedetailleerd, dat in Amerikaanse media wordt gespeculeerd dat Mueller ze gebruikt om een tipje van de sluier op te lichten.

De reikwijdte van het Ruslandonderzoek is ook af te lezen uit stappen die zijn genomen door anderen die voortborduren op de bevindingen van Mueller en zijn team. De opdracht van de speciaal aanklager beperkt zich tot Russische inmenging in de verkiezingen, maar hij heeft ook de bevoegdheid om andere mogelijke misdrijven die hij in de loop van zijn onderzoek tegenkomt te melden aan de relevante autoriteiten.

De belangrijkste spelers in die categorie zijn de openbaar aanklagers van het Zuidelijk District van New York (SDNY). Die zijn invloedrijk en hebben veel expertise in huis op het gebied van corruptie en fraude, vooral omdat de grote financiële centra van die stad onder hun jurisdictie vallen. Mueller heeft verschillende onderdelen van zijn onderzoek aan hen overgedragen.

Wie is er in staat van beschuldiging gesteld (of heeft een deal gesloten)?

In chronologische volgorde:

    1. George Papadopoulos, voormalig buitenlandadviseur in Trumps campagneteam. Hij werd in juli 2017 opgepakt en bekende schuldig te zijn aan liegen tegen de FBI. Hij zat daarvoor veertien dagen in de cel. Papadopoulus werkte in eerste instantie mee aan het Ruslandonderzoek, maar volgens de onderzoekers leverde hij niet veel nuttige informatie.
    2. Paul Manafort, oud-campagneleider van Trump en lobbyist. Werkte onder meer voor pro-Russische Oekraïense oligarchen. Kreeg 25 aanklachten tegen zich na onderzoek door Mueller, onder meer wegens fraude, witwassen en ongeoorloofd lobbyen voor Oekraïners. Werd voor acht aanklachten veroordeeld en sloot een deal met Mueller om een tweede rechtszaak te voorkomen. De speciaal aanklager maakte in november 2018 bekend dat Manafort de voorwaarden van die afspraak heeft geschonden door te liegen. Daar komen mogelijk nieuwe aanklachten uit voort.
    3. Rick Gates, oud-campagnemedewerker Trump en compagnon van Manafort. Verdacht van vergelijkbare misdrijven als zijn zakenpartner. Sloot begin 2018 een deal met Mueller en bekende schuld aan slechts twee aanklachten: het afleggen van een valse verklaring en samenzwering.
    4. Michael Flynn, oud-veiligheidsadviseur Witte Huis, bekende in december 2017 schuld aan liegen tegen de FBI over ontmoetingen met een Russische ambassadeur. Hij sloot een deal met Mueller.
    5. Dertien Russen en drie Russische bedrijven. Mueller presenteerde in februari 2018 zeer gedetailleerde aanklachten rond de Russische 'trollenboerderij' Internet Research Agency, die online propaganda verspreidde om de Amerikaanse presidentsverkiezingen te beïnvloeden. De dertien individuen zijn twaalf medewerkers van dat bedrijf en Yevgeny Prigozhin, een oligarch met banden met de Russische president Vladimir Poetin, die wordt gezien als de financier.
    6. Richard Pinedo, een Amerikaan die bankrekeningen op basis van valse identiteiten van Amerikaanse staatsburgers verkocht aan de Russische propagandisten. Bekende schuld en zegde medewerking aan Ruslandonderzoek toe. Werd in oktober 2018 veroordeeld tot zes maanden cel en zes maanden huisarrest.
    7. Alex van der Zwaan, een Nederlandse advocaat werkzaam in Londen. Bekende schuld aan het afleggen van valse verklaringen over zijn contacten met Rick Gates en personen uit Oekraïne. Kreeg dertig dagen cel opgelegd in april 2018.
    8. Konstantin Kilimnik, een Russisch-Oekraïense lobbyist en zakenpartner van Manafort en Gates. Door Mueller in juni 2018 samen met Manafort in staat van beschuldiging gesteld wegens het beïnvloeden van getuigen in een proces tegen laatstgenoemde. Volgens Mueller heeft Kilimnik banden met een Russische inlichtingendienst, waarschijnlijk de militaire GROe.
    9. Twaalf GROe-medewerkers, die door Mueller worden beschuldigd van het hacken en lekken van e-mails van de Democratische Partij tijdens de verkiezingscampagne in 2016.
    10. Michael Cohen, oud-advocaat van Trump. Bekende in augustus 2018 schuld aan acht aanklachten, waaronder bank- en belastingfraude rond zijn eigen bedrijven. Gaf ook toe wetten op campagnefinanciering te hebben geschonden door zwijggeldbetalingen te doen aan vrouwen die beweren een affaire met Trump te hebben gehad. Dat onderzoek is van Mueller overgenomen door de New Yorkse aanklagers van het SDNY. Cohen trof in november 2018 ook een schikking met Mueller, over leugens die hij aan het Congres vertelde over pogingen een Trump Tower te bouwen in Moskou.
    11. Roger Stone, lobbyist voor de Republikeinse Partij en langdurig bondgenoot van Trump. Werd in januari 2019 opgepakt en in staat van beschuldiging gesteld. Er zijn zeven aanklachten tegen hem, waaronder liegen tegen het Huis van Afgevaardigden over zijn contacten met WikiLeaks rond gestolen Democratische e-mails en beïnvloeding van een getuige.

Is Donald Trump zelf ook in beeld?

Op dit moment zijn er geen aantijgingen tegen de persoon van de president openbaar gemaakt. Het is ook niet duidelijk of Mueller het FBI-contraspionageonderzoek naar Trump heeft voorgezet en, zo ja, wat daaruit is gekomen.

Trumps oud-advocaat en fixer Michael Cohen zegt wel dat de opdracht om twee vrouwen zwijggeld te betalen direct afkomstig was van zijn voormalige werkgever. Dat zou gelden als een misdrijf. Het is bovendien bekend dat Mueller heeft onderzocht of Trump heeft geprobeerd het Ruslandonderzoek te hinderen, wat zou kunnen neerkomen op belemmering van de rechtsgang, ook een misdrijf.

Mogelijk blijft ook Trumps familie niet buiten schot: zijn zoon Donald Jr. en schoonzoon Jared Kushner hebben de aandacht van Mueller getrokken. Er zijn vooralsnog geen aanklachten tegen hen ingediend.

Wat gebeurt er na de publicatie van het eindrapport van het Ruslandonderzoek?

Ten eerste: het rapport van Mueller zal in eerste instantie niet openbaar worden gemaakt. Het belandt eerst op het bureau van de minister van Justitie, momenteel Whitaker, die zal besluiten in hoeverre het Congres wordt ingelicht over de conclusies.

Ook het Witte Huis kan in theorie delen van het rapport die Trump niet welgevallig zijn onder de pet houden, door te schermen met presidentiële geheimhoudingsprivileges.

De Democratische meerderheid in het Huis van Afgevaardigden heeft al laten weten het rapport openbaar te willen maken. Mocht het kabinet besluiten het rapport te kuisen, dan kan het Huis besluiten het rapport met een dagvaarding op te vragen of Robert Mueller onder ede laten getuigen over zijn onderzoek. Dat zou waarschijnlijk leiden tot felle gevechten tussen het Congres en het Witte Huis.

En hoe gaat het daarna verder?

Verder is er veel afhankelijk van de bewijzen die Mueller heeft weten te verzamelen. Kan hij aantonen dat Trump bewust samenwerkte met Rusland om zijn kans op verkiezingswinst te vergroten? Dan zullen de Democraten in het Huis hoogstwaarschijnlijk een impeachmentprocedure (afzetting) in gang zetten. Om die succesvol af te sluiten, moeten ze een aanzienlijk aantal Republikeinen in de Senaat mee krijgen.

Aantijgingen zoals belemmering van de rechtsgang zijn doorgaans moeilijker te bewijzen in een rechtbank, maar kunnen wel politieke gevolgen hebben voor de president, die in 2020 hoopt te worden herkozen.

Als het Ruslandonderzoek geen bewijzen tegen Trump oplevert, betekent dit niet dat de juridische problemen van de president voorbij zijn. Aanklagers in New York richten naar verluidt hun pijlen op zaken als de financiering van Trumps inauguratie en mogelijke belangenverstrengeling ten aanzien van het vastgoedbedrijf van de Trumps, de Trump Organization.

Ook de Democraten in het Huis van Afgevaardigden zien talloze aanleidingen om andere onderzoeken in te stellen - naar Trumps zakelijke handel en wandel, maar ook naar zaken als het overheidsoptreden in de nasleep van orkaan Maria in Puerto Rico in 2017.