De dood van een Amerikaanse missionaris op een geïsoleerd eiland in de Golf van Bengalen heeft de afgelopen weken geleid tot aandacht voor inheemse stammen. Tegen beter weten in vertrok de Amerikaan naar Noord Sentinel, een eiland waar geen buitenstaanders mogen komen. Alles om de bevolking te beschermen.

De 26-jarige John Allen Chau kwam half november om het leven op het eiland in de Bengaalse Golf, waarop de stam van de Sentinelezen al 60.000 jaar in afzondering leeft. Dat de Indiase overheid het betreden van het eiland streng heeft verboden, weerhield de Amerikaan er niet van een poging te wagen om het evangelie te verspreiden.

Ook de beruchte reputatie van de Sentinelezen deerde Chau niet. De stam begroette eerdere bezoekers met pijlen en datzelfde lot trof de missionaris. Antropoloog Erik de Maaker van de Universiteit Leiden noemt het bezoek van Chau dan ook "niet verstandig" en legt uit waarom de Sentinelezen zelfs voor begrippen van inheemse stammen opmerkelijk zijn.

"De meeste vergelijkbare groepen hebben op een of andere manier wel contact met hun omgeving gehad, maar dit verhaal over isolement en bezoek beantwoorden met geweld is bijzonder. Mogelijk is hun houding een reactie op gebeurtenissen in het recente verleden. Zo heeft de Indiase overheid geprobeerd contact te leggen en misschien hebben ze dat als niet prettig ervaren."

“In sommige gebieden zijn groeperingen de klos vanwege economische ontwikkelingen”
Antropoloog Erik de Maaker

De Sentinelezen worden beschermd door India, het land waartoe de eilandengroep Andamanen behoort. Wie het eiland betreedt, wordt gearresteerd. Daar was de Amerikaanse missionaris zich van bewust, maar hij bleef vastberaden om het eiland te bezoeken. Hij betaalde lokale vissers om in de buurt van het eiland te komen, waarna hij met zijn kajak de laatste afstand aflegde.

Een dag voor zijn dood waagde hij zijn eerste poging. Chau probeerde onder meer een voetbal en vis cadeau te geven aan Sentinelezen die de Amerikaan zagen naderen. Ze antwoordden met pijl en boog. "Ik peddelde snel terug", schreef hij in zijn dagboek dat door zijn moeder deels is gepubliceerd. "Ik voelde wat angst, maar was vooral teleurgesteld. Ze accepteerden me niet direct."

Een dag later volgde nog een poging. Uren later zagen de vissers dat op het eiland een lichaam werd verplaatst en begraven. Aan de kleding te zien ging het om Chau, waarop de vissers de autoriteiten waarschuwden.

Zeven mensen zijn gearresteerd omdat zij Chau hielpen om bij het eiland te komen. Vanwege de afzondering van het eiland is het nog maar de vraag of het lichaam van de missionaris ooit terug kan keren naar de VS.

Welke gevaren schuilen er in contact?

India houdt het eiland vooral in isolement om de inheemse stam te beschermen. Emeritus hoogleraar milieu en ontwikkeling Gerard Persoon noemt het overbrengen van ziektes het grootste gevaar voor de inheemse bevolking. Door hun isolatie zijn ze waarschijnlijk niet resistent tegen simpele kwaaltjes als een verkoudheid. Dat brengt het risico van een epidemie met zich mee.

"Het is een bekend verschijnsel, wat begon met de kolonisatie", aldus Persoon. "Er zijn genoeg verhalen van stammen die door een nieuwe ziekte behoorlijk gedecimeerd werden."

Dat lot trof onder meer een andere stam van de Andaman-eilanden. De Sentinelezen vormen samen met de Jarawa, de Onge en de Groot- Andamanezen de inheemse bevolking van de archipel. De laatstgenoemde groep telde ooit ruim vijfduizend mensen, tegenwoordig ligt dat rond de vijftig.

Ziektes verspreidden zich snel over hun eiland en leidden tot massale sterfte. Ook doodden Europeaanse kolonisten honderden mensen die hun grondgebied probeerden te verdedigen.

“Diep in het woud is wetshandhaving niet de eerste prioriteit”
Antropoloog Gerard Persoon

"Degenen die daar niet aan ten onder zijn gegaan, werden door de buitenwereld als tweederangs burgers beschouwd", vertelt Persoon. "Ze leven in de bossen en zijn vaak halfnaakt, hebben een andere hygiëne en godsdienst. Er wordt op ze neergekeken. Dat is een reden waarom ze zich afzonderen."

Belangenorganisatie Survival International schatte tien jaar geleden dat er ruim honderd afgezonderde groepen zijn. Zij leven verspreid over de wereld, maar zitten vooral in Zuid-Amerika. "Vermoedelijk is het aantal totaal geïsoleerde groepen overdreven. Op lokale schaal hebben inheemse mensen wel contact gehad met buurgroepen en een beperkte ruilrelatie opgebouwd. Vaak hebben die groepen ook het voordeel van ijzerwerktuigen ontdekt. Ze leven nog wel gedeeltelijk als jager-verzamelaar, maar in een volledig andere context."

De locatie van Noord-Sentinel, waar Chau om het leven kwam.

Wat is de toekomst van inheemse stammen?

Antropoloog De Maaker vertelt dat op de Andamanen-eilanden meerdere inheemse groepen zijn die drastisch anders leven dan vroeger. "Je hebt gebieden waar inheemse mensen kunnen wonen, een soort reservaten. Maar als er voortdurend bussen langskomen, kun je je afvragen in hoeverre hun manier van leven dan nog levensvatbaar is. Het omliggende gebied is getransformeerd en opengesteld voor toerisme. De inheemse mensen zijn inmiddels minieme minderheden."

De Maaker onderzocht een stam in het noordoosten van India en heeft daar met eigen ogen veranderingen gezien. "India is ontzettend groot en in sommige gebieden zijn groeperingen de klos vanwege economische ontwikkelingen", zegt de antropoloog. 

"Plekken worden bijvoorbeeld aangewezen voor mijnbouw. Dit soort groepen woont over het algemeen in regio's die lange tijd werden gezien als marginaal, zoals bijvoorbeeld berggebieden. Tegenwoordig weten mensen dat er ook wat te halen valt in die gebieden."

Noord-Sentinel; het eiland van de Sentinelezen. (foto: Hollandse Hoogte)

Hoogleraar Persoon wijst naar de Orang Rimba op Sumatra, een inheemse stam die in de problemen is gekomen door contact met de buitenwereld. "Zij zijn klem komen te zitten", legt hij uit. "Ze kunnen niet integreren omdat ze worden gezien als tweederangs burgers en hun originele leefomgeving is grotendeels gesloopt. Ze kunnen zichzelf dus slechts op een marginale manier in leven houden."

Volgens Persoon hebben inheemse volkeren tegenwoordig via de Verenigde Naties internationaal recht verworven om over hun eigen toekomst te beslissen, waardoor buitenstaanders zich niet zomaar kunnen opdringen aan die groepen.

"India en Brazilië hebben dat VN-pact ook onderschreven, maar die verklaring uit 2007 is ingewikkeld. Het gaat om moeilijk toegankelijke gebieden. Diep in het woud is wetshandhaving niet de eerste prioriteit".

Dat toont de kwestie rond de gedode missionaris ook aan. Er wordt niet vanuit gegaan dat er maatregelen worden genomen tegen de Sentinelezen vanwege de dood van Chau. "De Indiase overheid kan ook niet veel doen", denkt De Maaker. "Het is waarschijnlijk moord, maar een onderzoek zal in dit geval niets uithalen".

Zijn familie heeft daar overigens vrede mee. In een Instagrampost laten zijn nabestaanden weten geen wrok te koesteren richting de Sentinelezen. "We vergeven degenen die verantwoordelijk zijn voor zijn dood", schrijven ze. "Hij handelde uit vrije wil".