De strijd om de kleur van Zwarte Piet wordt elk jaar heviger. Sommige volwassenen claimen dat aanpassingen aan het uiterlijk van Zwarte Piet schadelijk zijn voor kinderen. Maar is dat wel zo? Of laten juist alle maatschappelijke ruzies hun sporen na bij kinderen?

Dat de meeste volwassenen een duidelijk idee hebben over hoe Zwarte Piet er wel of niet uit moet zien, staat buiten kijf. In de media en voor de rechtbank roepen de voor- en tegenstanders van een aangepaste Zwarte Piet de afgelopen weken weer om het hardst om de aandacht.

Maar hoe ervaren feestvierende kinderen zelf eigenlijk een Zwarte Piet met een andere huidskleur? Raken zij in de war als hun grote vriend opeens niet meer egaal zwart is?

'Kinderen leren interpretatie van huidskleur van ouders'

Jonge kinderen leren naarmate ze ouder worden wel dat er mensen met verschillende huidskleuren bestaan. "Dat hoort simpelweg bij het ontdekken hoe de wereld eruitziet", legt ontwikkelingspsycholoog Mathijs Euwema van International Child Development Initiatives (ICDI) uit. "Er zijn mensen met verschillende etniciteit, dat is een feit, een gegeven." Maar hoe kinderen vervolgens dat verschil gaan interpreteren, hangt erg af van de signalen die zij in hun omgeving ontvangen.

"Evolutionair gezien kijk je naar iemand van jouw eigen groep anders dan naar iemand van een andere groep", stelt de gedragswetenschapper. "Omdat iemand die anders was mogelijk gevaar met zich kon meebrengen. Maar dan hebben we het dus over lang, lang geleden, in de oertijd."

“Kinderen zijn mentaal veel flexibeler dan volwassenen”
Marijn van Dijk

Tegenwoordig worden dat soort kwalificaties vooral bijgebracht door ouders. "Het hele idee dat een donkere huidskleur een negatief gevoel opwekt, is iets dat ouders kinderen leren. Of het is - in het geval van een kind met een donkere huid - iets dat de omgeving een kind gaandeweg kan bijbrengen, bijvoorbeeld door continu grappen over Zwarte Piet te maken in de periode rond Sinterklaas."

Over dit laatste element trokken onder meer de Kinderombudsman en een werkgroep van de VN al eerder aan de bel. "Je moet wel heel ongevoelig zijn als volwassene om niet op z'n minst over dat soort conclusies na te willen denken", vindt de expert.

'Volwassenen kunnen veel lastiger kleine veranderingen accepteren'

Ook ontwikkelingspsycholoog Marijn van Dijk van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) beaamt dat kinderen mentaal heel gemakkelijk in staat zijn om dit soort veranderingen te accepteren. "Jonge kinderen combineren in hun hoofd een aantal elementen dat bij een bepaald persoon in hun leven hoort", legt ze uit.

"Sinterklaas is voor de meeste kinderen een man met een mijter en een paard, en Zwarte Piet een vrolijk persoon die cadeautjes en snoepjes komt brengen."

Kinderen malen er niet om als bepaalde variabelen niet kloppen. "Sint is ook de ene keer langer dan de andere keer. Soms draagt hij een bril of is zijn baard iets langer. Maar zolang hij een mijter en een baard heeft en cadeautjes, is dat niet erg."

Zo werkt het voor Zwarte Piet ook, bepleit de wetenschapper. "Kinderen zijn mentaal veel flexibeler dan volwassenen. Zij kijken naar bepaald gedrag en sociale context en vellen op basis daarvan hun oordeel of iemand is wie hij is. Dit geldt minder voor volwassenen, die bijvoorbeeld in hun jeugd hebben geleerd dat Zwarte Piet gitzwart moet zijn."

Grote meerderheid voor Zwarte Piet

Uit een peiling van NUpanel onder 14.596 respondenten blijkt dat 76 procent van de ondervraagden het liefste heeft dat pieten zwart zijn. 9 procent heeft een voorkeur voor roetveegpieten, 3 procent voor verschillende kleuren en 3 procent ziet het liever anders. 8 procent maakt het niet uit.

Van de ondervraagden zegt 70 procent dat de pietendiscussie het sinterklaasfeest beïnvloedt. De meerderheid beleeft dan ook veel minder (45 procent) of enigszins minder (24 procent) plezier aan het feest, door de discussie. Van de ondervraagden heeft 23 procent één of meer kinderen die nog in Sinterklaas geloven.

Sinterklaas is een sprookje waar je van alles aan kunt wijzigen

Kindertherapeut Nelleke van Uden merkt in de praktijk ook dat jonge kinderen erg flexibel zijn. "Het hele sinterklaasfeest is opgebouwd rond een sprookje, een magisch verhaal", legt ze uit. "Daar kun je allerlei elementen uit weglaten of aan toevoegen, al naar gelang je dat wilt."

"Al kan ik wel begrijpen dat volwassen ouders er moeite mee hebben als het idee dat zij in hun hoofd hebben op basis van vroeger niet meer overeenkomt met hoe het feest nu wordt gevierd. Dat is echter onvermijdelijk, want elke traditie is onderhevig aan veranderingen. Of je dat nou wilt accepteren of niet."

Van Uden beklemtoont dat de omroep NTR, die elk jaar Het Sinterklaasjournaal uitzendt, zijn rol in het debat niet moet onderschatten. "Ik snap wel dat traditionele ouders het lastig vinden om een eventuele discrepantie tussen hun versie van het feest en de versie die op televisie te zien is, in dit geval met roetveegpieten, uit te leggen aan hun kinderen."

'Een kind houdt van zijn ouders en gelooft alles wat zij zeggen'

Zelf maakt de kindertherapeut gebruik van het boek De vrienden van Sinterklaas van Sjoerd Kuyper. In het boekje komen twee kinderen erachter dat hun vader Sinterklaas helpt en ze zijn daar enorm trots op. De moraal van het verhaal is dat het niet uitmaakt welke kleur de helper van de goedheiligman heeft.

Ook de kinderboekenschrijver heeft in zijn carrière altijd ervaren dat kinderen enorm flexibel zijn. "Kinderen kunnen heel veel verwerken, dus óók als je Piet blauw, geel of roze zou maken", is de stellige overtuiging van Kuyper.

De auteur vindt het juist prachtig dat een volwassene kinderen zijn eigen werkelijkheid mee kan geven. "Het is door de natuur ingegeven dat een kind van zijn ouders houdt en gelooft wat zijn ouders zeggen", stelt de auteur.

"Je kan ze met gestrekte arm laten marcheren voor ieder wanstaltig doel, maar je kan ze ook deelgenoot maken in een prachtig feest vol cadeautjes en plezier. Ouders - én schrijvers - moeten begrijpen wat een grote verantwoordelijkheid die keuze met zich meebrengt."

Kuyper gebruikte vroeger in zijn boeken ook egaal zwart geschminkte pieten. Een jaar of vijftien geleden kwam hij naar eigen zeggen tot inkeer. Het feit dat zijn eigen kleinkinderen een Surinaamse moeder hebben, droeg hier zeker aan bij. "Ik snap niet dat er nog steeds mensen tegen verandering zijn als je met een gitzwarte Piet een substantieel deel van de Nederlanders pijn doet en blijft doen."

Het geruzie laat sporen na bij kinderen

Het baart ontwikkelingspsycholoog Euwema wel zorgen hoeveel sporen de doorlopende maatschappelijke ruzies over de kleur van Piet achterlaten op de kinderen. "Kinderen pikken heel veel op van hun ouders", legt hij uit. "Dus als hun ouders zich elk jaar tegen november extreem druk gaan maken over de kleur van de huid van Zwarte Piet, dan krijgen kinderen dat mee. En hoe langer de discussie speelt en terugkeert, hoe meer daar bij kinderen van blijft hangen."

De polarisatie die in de samenleving speelt, kan dan overslaan naar bijvoorbeeld het speelplein op school. "Ouders kunnen op hun kinderen overbrengen dat zij ook een kant moeten kiezen in de discussie."

'Tieners kunnen moeite hebben met kantelen van hun oude beeld'

Deze zorg deelt RUG-psycholoog Van Dijk. "Als ouders zich ergens druk over maken, dan slaat dat over naar de kinderen", beaamt zij. De ontwikkelingspsycholoog wijst er overigens op dat er een "vergeten groep" is in het debat. Ze doelt op de kinderen die enkele jaren geleden nog in Sinterklaas en Zwarte Piet geloofden, maar nu niet meer.

"Ik denk dat de discussie bij deze groep misschien nog wel de meeste spanningen zou kunnen oproepen, met name vanwege de heftigheid van de discussie", stelt Van Dijk. "Zij hebben mogelijk fijne herinneringen aan het sinterklaasfeest en hebben meer moeite met het kantelen van het beeld, net als hun ouders. Maar in tegenstelling tot volwassenen hebben ze mogelijk minder capaciteiten om ermee om te gaan."

De gedragspsycholoog merkt dat de discussie erg leeft op scholen, ook in het middelbaar onderwijs, en daar tot conflicten leidt. "Wat dat betreft zou het goed zijn als volwassenen zich realiseren dat de heftigheid van de discussie ook impact heeft op kinderen, óók via de media."

In dit artikel zijn resultaten van NUpanel gebruikt. Wil jij ook jouw mening geven in onderzoeken van NU.nl? Meld je dan aan.