Terwijl de bevolking al jaren honger lijdt, wordt het straatarme Jemen met westerse bommen gebombardeerd door rijke Arabische landen. Er dreigt een hongersnood met miljoenen slachtoffers en er lijkt niet snel verbetering te komen. Wat is er aan de hand in Jemen?

In de twee jaar dat Jolien Veldwijk in Jemen is, heeft ze de situatie nog niet zo slecht gezien. De Nederlandse hulpverlener van CARE wordt dagelijks geconfronteerd met de gevolgen van de oorlog.

"Zwangere vrouwen kunnen vanwege de verwoeste wegen de kliniek niet meer bereiken en sterven soms zelfs onderweg", vertelt ze vanuit Jemen. "Je ziet dat moeders als eerste hun eten aan de kinderen afstaan en dan ook als eerste overlijden. De vrouwen van twintig zien eruit alsof ze vijftig zijn en in de steden zie je de mensen soms op straat liggen sterven."

Sinds de oorlog bijna vier jaar geleden uitbrak, zijn er tienduizenden mensen om het leven gekomen. Betrouwbare schattingen ontbreken, maar veel van die slachtoffers zijn onschuldige burgers. Woensdag werd andermaal gewaarschuwd voor de dreigende hongersnood in Jemen. Veertien miljoen mensen staan volgens de Verenigde Naties op het punt om het slachtoffer te worden van hongersnood. Dat is de helft van de Jemenitische bevolking.

Voorwaarden voor officiële hongersnood

  • Minstens 20 procent van de huishoudens heeft onvoldoende voedsel
  • Minstens 30 procent van de bevolking is ondervoed
  • Dagelijks sterven er minstens twee op de tienduizend mensen als gevolg van honger

"Hongersnood is eigenlijk een politiek begrip waar voorwaarden aan verbonden zijn", zegt Veldwijk. "Of je het nu officieel een hongersnood mag noemen of niet, mensen lijden hier honger. De helft weet niet waar hun volgende maaltijd vandaan komt. Hulpvoorziening wordt door de strijdende partijen geblokkeerd en het geld is veel minder waard. Wat eerst een maand meeging bij een gezin, gaat nu soms maar een week mee."

De waarschuwing van de VN was de recentste waarschuwing in een lange reeks alarmerende berichten vanuit het land dat sinds 2015 zwaar te lijden heeft onder een vernietigende burgeroorlog. Op dezelfde dag kwam het bericht dat zestien burgers om waren gekomen bij een bombardement op een fabriek waar groenten werden verpakt.

Het is tekenend voor de informatie die de laatste jaren uit Jemen komt. Een ongekende humanitaire ramp is zich aan het voltrekken, terwijl de gevechten onverminderd doorgaan.

Wat is er aan de hand in Jemen?

Al jaren sluimerden verschillende lokale conflicten in het economisch zwakke Jemen. Toen in de nasleep van de Arabische Lente president Ali Abdullah Saleh aftrad, zagen de Houthi's hun kans op nieuw gebied schoon.

In 2015 verjoegen de Houthi-rebellen de nieuwe president Abdrabbuh Mansur Hadi uit hoofdstad Sanaa. Hij vertrok naar de stad Aden, vanwaar hij probeerde de controle over zijn verloren gebied terug te krijgen.

Saoedi-Arabië raakt in die periode actief betrokken bij het conflict. Het land steunt de gewezen president Hadi en zette een coalitie van Arabische landen op die de Houthi's bestookt met luchtaanvallen. Onder meer Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten zijn daarbij betrokken. Die coalitie van soennitische landen ziet liever niet dat de sjiitische Houthi's een groot deel van het land controleren. Bovendien zouden zij worden gesteund door Iran, de aartsvijand van Saoedi-Arabië.

"De rol van Iran is in het begin van het conflict overtrokken", stelt Hans Wurzer, Midden-Oostendeskundige van het Clingendael Instituut. "Iran is net zoals de Houthi's sjiitisch, maar het gaat om twee verschillende stromingen. Er is nooit duidelijk bewijs geleverd voor die link. Het wordt vaak als een conflict tussen sjiieten en soennieten gepresenteerd, maar voor de Houthi's is het vooral een economische oorlog."

“'Armste land wordt platgebombardeerd door de rijkste landen'”
Analist Hans Wurzer

De intrede van Saoedi-Arabië leidde tot een verwoestende luchtcampagne van de Arabische coalitie, een project van Mohammed Bin Salman; destijds de Saoedische minister van Defensie, nu als kroonprins de belangrijkste man van de Arabische grootmacht. Hij verwachtte de Houthi's binnen enkele weken te hebben teruggedreven, maar inmiddels is duidelijk dat de oorlog niet vanuit de lucht te winnen is.

"De huidige stand van zaken is dat niemand lijkt te winnen. Je kunt Jemen bijna gaan zien als het Vietnam van Saoedi-Arabië", vergelijkt Wurzer. "In een moeilijk, bergachtig gebied is het doelwit lastig. De Houthi's zitten te goed ingegraven om de oorlog vanuit de lucht te winnen. Het doelwit is te lastig en daardoor vallen veel burgerdoden. Het armste land van de regio wordt platgebombardeerd door de rijkste landen."

'Gevangen tussen twee kwaden'

Volgens hulpverlener Veldwijk vindt de lokale bevolking het vooral erg dat er nu veel kinderen zijn die geen ander leven kennen dan het leven in oorlog. "Ze zien vliegtuigen enkel als bommenwerpers. Ze snappen niet dat de leiders van het land niet het beste met ze voor hebben. Ze zitten gevangen tussen twee kwaden."

Het schrijnendste voorbeeld van de dodelijke luchtaanvallen is het bombardement op een schoolbus. Het kostte het leven aan veertig jongens in de leeftijd van zes tot elf jaar, die met hun school op weg waren naar een uitje. Ook elf volwassenen kwamen om.

De bom die de Arabische coalitie op de schoolbus dropte, bleek na onderzoek van CNN van Amerikaanse makelij. Het is een van de duizenden bommen die de VS in de loop der jaren heeft verkocht aan Saoedi-Arabië, de grootste wapenklant voor zowel de VS als het Verenigd Koninkrijk. De Amerikaanse president Donald Trump tekende in mei een wapendeal met Saoedi-Arabië ter waarde van 97 miljard euro, waarvan de Saoediërs nog maar 12,8 miljard euro hebben betaald.

"De VS en VK leveren ondertussen nog gewoon wapens en logistieke steun voor de coalitie", zegt Wurzer. "In het Amerikaanse congres gaan wat stemmen op om die hulp te staken, maar dat is nog zonder gevolg gebleven."

Nederland en Duitsland hebben hun wapenleveranties aan Saoedi-Arabië stopgezet en vragen de overige EU-lidstaten hetzelfde te doen. Die roep heeft echter weinig te maken met het menselijk leed in Jemen. De Europese landen namen dit initiatief vanwege de vermissingszaak van de Saoedische journalist Jamal Khashoggi.

"Desondanks zal het een duidelijk signaal aan Saoedi-Arabië zijn", zegt Wurzer. "Het land heeft nog wel een flinke voorraad wapens en wellicht neemt een van de andere coalitieleden dan het initiatief in het bombarderen."

Onderhandeling blijven vruchteloos

Met de ingegraven Houthi's en de voor de coalitie teleurstellende luchtcampagne, is het moeilijk te voorspellen hoe de komende maanden in Jemen gaan verlopen. "Saoedi-Arabië ziet dat ze niet de totale overwinning zullen krijgen", zegt Wurzer. "Het is wachten totdat beide partijen geen profijt meer hebben bij een voortdurend conflict. Maar als een partij koppig blijft, dan kun je niet serieus onderhandelen."

Daarmee verwijst hij naar de verschillende pogingen tot vredesonderhandelingen. Zo kwamen de Houthi's bij de laatste bijeenkomst in Genève niet opdagen.

“'Nergens zijn ze zo gastvrij als in Jemen'”
Hulpverlener Jolien Veldwijk

Naast de strijd tussen de coalitie en de Houthi's, is Jemen ook het decor van vele kleinere conflicten die het nog moeilijker maken om de weg naar vrede in te slaan. "Ook op tribaal niveau wordt er gevochten. Een beweging als Al Qaida profiteert daarvan. De terreurgroep leek vrijwel verslagen, maar is nu weer prominent in Jemen", licht Wurzer toe.

Reden genoeg om te stellen dat de oorlog ook de komende jaren de bevolking van Jemen zal teisteren. Hulpverlener Veldwijk ziet het met lede ogen aan.

"Ik heb op veel plekken in de wereld gewerkt, maar nergens zijn ze zo gastvrij als in Jemen. Je merkt dat ze niet gewend zijn om hulp te krijgen. Als je met hulpverleners in een dorp komt, dan verwijzen ze je door naar het buurdorp. 'Daar hebben ze jullie harder nodig', zeggen ze. Maar nu heeft vrijwel iedereen hulp nodig. Niemand kan meer in zijn basisbehoeften voorzien."