De NASA, het Amerikaanse overheidsorgaan dat verantwoordelijk is voor het ruimtevaartprogramma, bestaat op 1 oktober zestig jaar. Wat heeft de National Aeronautics and Space Administration allemaal bereikt? En wat zouden de komende decennia de belangrijkste doelen moeten zijn?

Het is misschien lastig voor te stellen in een tijd waarin het ruimtevaartbedrijf SpaceX daadwerkelijk commerciële vluchten naar de maan wil uitvoeren, maar het is pas zestig jaar geleden dat de mens zijn eerste kunstmaan lanceerde. De Russische Sputnik, die als doel had de bovenste atmosfeer van de aarde te onderzoeken, verraste de wereld; niemand had verwacht dat de communistische Sovjet-Unie tot zo'n prestatie in staat was.

Het was de Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower (1953-1961) die besloot de militaire en de civiel-wetenschappelijke aspecten van de ruimtevaart te scheiden; de Defensie-kant werd ondergebracht bij de luchtmacht en later de CIA, de NASA werd een koepel die meer wetenschappelijke kennis over de ruimte en de ruimtevaart moest gaan vergaren.

In de eerste jaren bleven de Russen oppermachtig - zij waren verantwoordelijk voor het eerste levende wezen (hondje Laika, 1957, overleden aan stress en oververhitting) en de eerste mens (Yuri Gagarin, 1961) in de ruimte. Maar acht jaar later, op 21 juli 1969, was het wel de Amerikaanse astronaut Neil Armstrong die als eerste voet op de maan zette.

Paradepaardje tijdens de Koude Oorlog

"De NASA was en is de grote gangmaker op het gebied van ruimtevaart", stelt Frank Israel, emeritus hoogleraar Nabije sterrenstelsels aan de Universiteit Leiden. "Amerika zette in de jaren zestig en zeventig heel groot in, de race om de ruimte te veroveren was een belangrijk paradepaardje gedurende de Koude Oorlog."

Veel aparte wetenschappers bij de strijdkrachten en op universiteiten hielden zich bezig met het vergaren van kennis over de ruimte en de mogelijkheden die dat de mens bood. "Eisenhower besloot militaire en burgerlijke toepassingen apart te organiseren. De kennis die hieruit voortkwam werd overigens gedeeld met andere civiele instanties, denk aan het gebruik van weersatellieten om weerpatronen te kunnen duiden en voorspellen."

De reizen naar de maan stopten in de jaren zeventig; in december 1972 verbleven twee astronauten drie dagen op de maan en verzamelden zij 115 kilo maanstenen. "Die bemande vluchten naar de maan hadden ook voor het gewone publiek natuurlijk iets heel spectaculairs", erkent hoogleraar sterrenkunde Floris van der Tak van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG).

"En het sprak natuurlijk enorm tot de verbeelding, het idee dat de mens daadwerkelijk in staat was om op de maan rond te lopen alsof het niets was." In de decennia die volgden richtte NASA, en ook de Russische en Europese ruimtevaartorganisaties, zich veel meer op het vergaren van kennis met ruimte-observatoria en vanuit ruimtestations die in een baan om de aarde vlogen, zoals Skylab (1973-1979) of het internationale ruimtestation ISS, dat vanaf 2000 permanent bemand is en waar de Nederlandse astronaut André Kuipers in 2012 een half jaar verbleef om onderzoek te verrichten.

“Door het heelal beter te begrijpen, leren we heel veel over het leven op aarde en de vraag waar we vandaan komen.”
Floris van der Tak

Tefal-pannen en klittenband

"De Amerikaanse overheid blijft veel geld in NASA pompen, omdat de Verenigde Staten inzien dat het belangrijk is om de voorsprong die ze op technologisch gebied hebben opgebouwd te behouden", stelt projectmanager Philippe Schoonejans van ESA.

"Je kan meten hoe sophisticated een land is aan de hand van de kennis die wordt opgedaan door ruimte-engineering. Daarom zijn nu zo veel 'nieuwe' Europese landen ook zo geïnteresseerd om mee te doen aan de Europese initiatieven op dit gebied." Het is niet te overschatten tot hoeveel praktische toepassingen op aarde de kennis die in de ruimtevaart is opgedaan, heeft geleid. "Beroemde voorbeelden zijn natuurlijk de Tefal-pannen en het klittenband. Maar er zijn ook talloze toepassingen in de medische wereld en in de industrie te noemen. En hoe zou onze wereld eruitzien zonder navigatie of mobiele communicatie via satellieten?"

Sterrenkundige Van der Tak is zelf heel blij met de kennis over en beelden van verre sterrenstelsels die onder meer de onbemande ruimtesonde Voyager en de Hubble-telescoop (die NASA samen met ESA ontwikkelde) hebben opgeleverd. De Voyager werd in 1977 gelanceerd en bevindt zich ruim veertig jaar later ruim 20 miljard kilometer van de aarde. De ruimtetelescoop Hubble, die vanaf 1990 als een kunstmaan rond de aarde draait, heeft al onvoorstelbaar veel verbluffend helder beeldmateriaal van astronomische objecten far, far away genomen. Een van de bekendste foto's, die van de Adelaarsnevel, is door veel astronomen de mooiste foto van een object in het heelal ooit genoemd.

For the benefit of all

"Dat soort initiatieven hebben ons wetenschappers op aarde zo onwaarschijnlijk veel nieuwe data gegeven", vertelt de Groningse wetenschapper geestdriftig. "Alles wat we vanaf aarde zien, wordt getroebleerd door de atmosfeer die om de aarde heen hangt."

Van der Tak kan heel gelukkig worden van de foto's die bijvoorbeeld de Hubble-telescoop naar aarde zendt. "Wij wetenschappers kunnen wel een theoretisch betoog gaan houden over het belang van alle informatie die wij daar uit halen. Door het heelal beter te begrijpen, leren we heel veel over het leven op aarde en de vraag waar we vandaan komen. Maar je hebt al die kennis eigenlijk niet nodig om gewoon te kunnen genieten van de schitterende beelden die de NASA af en toe vrijgeeft. Dat merk je ook aan alle reacties op sociale media; het is écht for the benefit of all, zoals een van hun motto's luidt."

De Hubble wordt over drie jaar vervangen door de veel modernere James Webb-ruimtetelescoop, die naar verwachting nog meer data en scherpere beelden gaat doorsturen naar de aarde.

'NASA is vergelijkbaar met Rijkswaterstaat'

Emeritus hoogleraar Israel beklemtoont echter dat het belangrijkste werk van de NASA in stilte wordt gedaan. "Dat soort Hubble-foto's zijn ook bedoeld om de publieke opinie positief te houden - dat moet wel om al die enorme bedragen die worden geïnvesteerd in de ruimte te kunnen verantwoorden", zegt hij.

"Maar bij de meeste wetenschappelijke kennis die we de afgelopen halve eeuw hebben opgedaan en die onze levens cruciaal hebben veranderd, staan gewone mensen nooit stil. Je moet het vergelijken met Rijkswaterstaat: zonder hun werk zou Nederland niet kunnen functioneren, maar heel mediageniek is 99 procent van wat men doet niet."

Israel wijst in het bijzonder op de data die de NASA vergaart over klimaatveranderingen op aarde. "Trump kan wel regeltjes veranderen en klimaatagentschappen ontmantelen. Maar zodra hij aan de NASA zou gaan morrelen, zouden er veel senatoren en congresleden dwars gaan liggen. Daarvoor zijn ook de economische belangen van heel veel staten waar centra en leveranciers van de NASA huizen veel te groot."

Veel kennis opgedaan in ruimtestations

In 2022 en 2023 hebben NASA en ESA voor het eerst in decennia weer een vlucht naar de maan gepland. "We hebben vooral in de ruimtestations enorm veel kennis opgedaan over hoe mensen zich langere tijd staande kunnen houden in de ruimte", legt Schoonejans uit.

"In de jaren zeventig landden astronauten, liepen ze een paar rondjes en dan gingen ze weer naar huis. Nu verblijven mensen maandenlang in de ruimte."

Een belangrijk probleem is de gewichtloosheid, ook als de mens in de toekomst daadwerkelijk reizen wil gaan ondernemen naar Mars, de enige planeet die de juiste voorwaarden biedt om te landen en nét voldoende dichtbij is.

"Je hebt er weinig aan als je jaren onderweg bent naar Mars en bij aankomst geen spierkracht meer hebt om daadwerkelijk iets te gaan ondernemen. De maan kan op termijn mogelijk ook een prima 'tussenstop' worden op weg naar Mars, om ruimteschepen bij te tanken met brandstof die op de maan gewonnen wordt."

'Steeds verder onderzoeken zit in menselijke natuur'

De NASA werkt ook steeds vaker samen met commerciële bedrijven als SpaceX van Tesla-baas Elon Musk en Blue Origin van Amazon-oprichter Jeff Bezos, die zich allebei hebben voorgenomen om in de toekomst commerciële reizen naar de maan en zelfs naar Mars te gaan realiseren.

"Je merkt dat de NASA zich steeds verder gaat focussen op de écht complexe vraagstukken en concepten, de dingen waar privéondernemingen nog geen brood in zien of die ze nog niet aan kunnen", legt hoogleraar Israel uit.

Waarom wil de mens eigenlijk alsmaar verder reiken en zoeken in de ruimte? ESA-manager Schoonejans lacht. "Los van het belang van de technologische ontwikkelingen die de ruimtevaart heeft opgeleverd, is de gedachte dat er nog zo veel dingen zijn die wij niet weten en niet kennen enorm inspirerend", legt hij uit.

"En het zit in de menselijke natuur om altijd maar verder te willen onderzoeken. Vergelijk het met de ontdekkingsreizigers vijf eeuwen geleden. Als die een eilandje zagen dat ze niet kenden, dan móesten ze even aan land gaan om te kijken. Een aantal van de grootste ontdekkingen in de geschiedenis van de mensheid zijn op deze manier gedaan."