Hoever mogen bedrijven de vrijheid van meningsuiting online inperken?

Apple en Spotify besloten deze maand meerdere podcasts van de omstreden Amerikaanse complotdenker Alex Jones en diens website InfoWars te verwijderen. Ook Facebook en YouTube namen maatregelen door pagina's en video's offline te halen. Daarmee verliezen Jones en InfoWars een platform bij grote mainstream sociale media. Hoeveel zeggenschap moeten online platformen hebben als het om de vrijheid van meningsuiting gaat?

Op 4 december 2016 betreedt een man met een revolver en een semiautomatisch geweer een pizzeria in de Amerikaanse hoofdstad Washington. Hij is op zoek naar bewijs voor een vermeend ondergronds netwerk van kindermisbruik waarbij ook Hillary Clinton betrokken zou zijn. Er worden schoten gelost, maar niemand raakt gewond.

Het was Jones die de tot 'pizzagate' omgedoopte complottheorie in november 2016, een week voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen, met zijn platform InfoWars aanzwengelde bij het grote publiek, blijkt uit een reconstructie van Rolling Stone. De extreemrechtse complotwebsite claimt op zijn site maandelijks 6,5 miljoen mensen te bereiken. Video's op YouTube zouden per maand 5 miljoen keer bekeken worden en de podcasts worden elke maand 1 miljoen keer gedownload.

Daarmee heeft Jones sinds 1999 een media-imperium opgebouwd, gebaseerd op rechts georiënteerd 'nepnieuws' en complottheorieën. Naast het onder de aandacht brengen van pizzagate beweerde Jones onder meer dat de Amerikaanse overheid achter 9/11 zit en dat de dodelijke schietpartij bij de Sandy Hook-basisschool in 2012 werd georganiseerd door de antiwapenlobby. Jones' carrière bestaat uit het verspreiden van complottheorieën.

Sociale media verwijzen naar de richtlijnen

In aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen werd de pizzagatecomplottheorie uitvoerig besproken op onder meer het sociale medium Reddit. Op het sociale medium kreeg het nepverhaal alle vrijheid, tot Reddit enkele dagen voor het schietincident in Washington een subforum over het onderwerp ontoegankelijk maakte. De reden: leden van de 'subreddit' publiceerden persoonlijke details van mensen die volgens hen betrokken waren bij pizzagate, waardoor de discussie volgens Reddit veranderde in een heksenjacht.

Internetbedrijven die de afgelopen weken maatregelen namen tegen Jones en de publicaties van InfoWars, baseren zich net als Reddit op de richtlijnen voor het gebruik van hun diensten. "Apple staat haatzaaien niet toe", liet het bedrijf weten aan BuzzFeed. "We willen een breed spectrum aan opvattingen vertegenwoordigen, zolang mensen zich respectvol gedragen tegenover mensen met andere meningen."

Ook muziekstreamingsdienst Spotify en de sociale media Facebook en YouTube beroepen zich op hun richtlijnen voor haatzaaien, verheerlijking van geweld en mensonterende uitspraken over transgenders, moslims en immigranten. De verspreiding van complottheorieën en nepnieuws heeft niet bijgedragen aan het verwijderen van de InfoWars-pagina's op Facebook, benadrukte het bedrijf.

"Het is opvallend dat al deze platformen nu tegelijk maatregelen nemen", zegt Michael Klos, bij de Universiteit Leiden onderzoeker op het gebied van vrije meningsuiting op internet. "Het gaat hier om gigantische organisaties die wereldwijd opereren. Dat maakt deze beslissing veel ingrijpender dan wanneer één relatief kleine speler deze keuze zou maken."

"De techbedrijven voelen zich onder druk gezet door maatschappelijke onrust over nepnieuws", verklaart Jaron Harambam. Hij promoveerde vorig jaar op de cultuur van complotdenkers en doet nu onderzoek naar hoe sociale media informatie filteren en per gebruiker personaliseren. Het verbannen van InfoWars heeft volgens hem niet alleen te maken met het naleven van de richtlijnen. "Dat de beslissing voortkomt uit maatschappelijke druk, betekent sowieso dat er ook economische afwegingen zijn gemaakt."

Poortwachters voor informatie

Dat de internetbedrijven zich op hun richtlijnen voor onder meer haatzaaien beroepen, heeft vooral met de wetgeving rond de vrijheid van meningsuiting te maken, zegt Harambam. "De grens ligt bij het aanzetten tot haat en geweld. Tegen het hebben van rare ideeën, zoals het verspreiden van complottheorieën, kun je juridisch gezien niets doen."

"Door de kanalen van InfoWars te verbannen, spelen de bedrijven de rol van zowel rechter, jury als beul", zegt Klos. "Ik denk dat zij daar in een gezonde democratische samenleving voorzichtig mee moeten zijn." Normaal gesproken toetst een onafhankelijke rechter uitspraken aan de wet, en bepaalt hij aan de hand daarvan of iets wel of niet door de beugel kan. "Als ik iets plaats, hoef jij het er niet mee eens te zijn", zegt Klos. "Maar dat is niet per definitie een reden om het te laten verwijderen."

"Het gevaar van deze keuze is dat internetbedrijven bepalen wat wel of niet een legitieme sociale uiting is", zegt Harambam. "Dat is iets wat door een publiekelijke instantie, een rechter, beoordeeld moet worden, niet door private partijen. Die doen dat op allerlei vage manieren die niet te controleren zijn."

Het argument dat de sociale media zelf mogen bepalen wat zij op hun platformen toestaan, gaat volgens Klos niet op, omdat deze bedrijven online enorm grote spelers zijn. "Je zou kunnen zeggen dat het internet één grote marktplaats is, waarin je kan doen wat je wil", zegt Klos. "Maar als je iets online zet, komt dat niet automatisch bij iedereen terecht. Je hebt deze platforms nodig om mensen te bereiken."

Internetbedrijven zijn niet transparant

"Een ander risico is dat de internetbedrijven niet transparant zijn over de informatie die zij weghalen", zegt Klos. "Daardoor is het lastig om achteraf te beoordelen wat er precies verwijderd is. Terwijl dat een van de weinige controlemiddelen zou zijn, denk ik. Een zekere mate van transparantie is noodzakelijk. Anders weten we niet wat er gecensureerd is en kunnen we daar ook niet op ingrijpen."

"Het ingewikkelde aan deze zaak is dat er niet een aantal specifieke video's of berichten verwijderd zijn, maar hele kanalen en pagina's", zegt Harambam. "Dat is gewoon de mond snoeren, dat is censuur. Ik kan me niet voorstellen dat álle uitspraken op de kanalen aanzetten tot haat of op een andere manier strafbaar waren. Met deze actie kijken de bedrijven niet zorgvuldig naar wat precies strafbaar is. Daarmee stellen zij zelf de grenzen aan aan de vrijheid van meningsuiting."

Ook Harambam erkent dat het voor de internetbedrijven erg lastig is om de juiste keuze te maken. Twitter, dat besloot Jones en InfoWars in tegenstelling tot zijn concurrenten niet te verbannen, kreeg veel kritiek over zich heen. "Het is vallen en opstaan voor deze internetbedrijven", zegt Harambam. "De bedrijven zijn zoekende naar wat werkt en wat goed is. Maar wat deze bedrijven doen, behalve Twitter, is duidelijk een stap in de verkeerde richting. Vooral omdat ze InfoWars in zijn geheel blokkeren, in plaats van de specifieke berichten aan te pakken."

Wat je denkt, is niet strafbaar

Vooral bij mensen die in complottheorieën geloven kan deze beslissing averechts werken, zegt Harambam. "Zij krijgen zo nog veel meer het gevoel dat ze uitgesloten worden. Dat gevoel hebben ze al, maar wordt versterkt door hun publieke stem te ontnemen. Dat maakt het niet alleen inhoudelijk een dom besluit, maar ook praktisch."

De man die in 2016 met vuurwapens een pizzeria in Washington betrad, werd een half jaar later veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf voor een gewapende aanval. "Deze man heeft de wet overtreden", zegt Harambam. "Niet omdat hij een complottheorie geloofde, maar omdat hij een strafbaar feit heeft gepleegd. Welke gedachte achter zo'n daad zit, maakt niet uit. De ideeën die je hebt zijn niet strafbaar."

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie