Lang verwacht, toch gekomen; zaterdag is in Amsterdam de nieuwe Noord/Zuidlijn feestelijk geopend. Voor velen was de nieuwe metrolijn de afgelopen jaren echter geen feest maar een heus hoofdpijndossier, met de verzakking van historische panden aan de Vijzelgracht als dieptepunt.

Bij het definitieve besluit tot de aanleg van de Noord/Zuidlijn had de Amsterdamse gemeenteraad het jaar 2011 voorgesteld als het jaar van de opening. Uiteindelijk is 21 juli 2018 de datum waarop het publiek gebruik kan maken van de lijn.

Niet alleen werd de verwachte einddatum al snel opgeschoven, ook kort na het begin van de bouw van de metrolijn, op 22 april 2003, werd al duidelijk dat de geraamde kosten van 1,4 miljard euro zouden worden overschreden.

Maar geen van de problemen rond de nieuwe metrolijn spreekt zo tot de verbeelding als het verzakken van de monumentale panden aan de Vijzelgracht. Het zorgde ervoor dat families op stel en sprong hun huis moesten verlaten omdat het mis ging bij de werkzaamheden voor de metrotunnel, meters onder de grond.

"Binnen klonken vreemde geluiden. Het piepte en het kraakte", zegt Wolbert Vroom, destijds eigenaar van drie van de verzakte panden. "Je hoorde het huis echt pijn lijden." Zijn architectenbureau bevond zich op de begane grond en de woningen erboven verhuurde hij aan gezinnen.

Griezelfilm

Vroom was even verderop gezellig aan het eten toen het mis ging op de vroege avond van 10 september 2008. Na meerdere telefoontjes van bekenden van de Vijzelgracht besloot hij toch maar een kijkje te nemen bij zijn panden. "Ik zag direct dat het mis was en ben mijn kantoor ingesprongen. Het geluid van het verzakkende huis was zo luid en vreemd, als in een griezelfilm. Maar ik ben denk ik te nuchter om bang te worden in zo'n situatie."

Na aandringen van zijn vrouw besloot de architect het "stervende huis" toch maar te verlaten. De voordeur kreeg hij toen al niet meer open; te ver gezakt. Uiteindelijk wist hij het pand via de achterkant te verlaten. Uren later stonden de inwoners van de huizen van de Vijzelgracht 4 tot en met 10 radeloos op straat. Ze mochten hun huis niet meer in. Ambtenaren en politie hadden de straat afgezet.

Tijdens de werkzaamheden aan de Vijzelgracht ontstond er in de metersdiepe damwanden een lek. De betonnen panelen sloten niet goed op elkaar aan. Bij een poging dat te herstellen ging het mis. Het grondwater spoot de metrotunnel binnen en zorgde ervoor dat de grond onder de panden inzakte. Ogenblikken later verzakten meerdere huizen aan de gracht, waaronder de panden van Vroom. Op sommige plekken zakten de huizen 25 centimeter in de grond.

“De hele lijn bleek niet te zijn verzekerd”
Oud-wethouder Tjeerd Herrema

Puinhoop

"Vanaf 2002 begonnen we de zware werkzaamheden serieus te merken. Er kwamen al snel enorme machines die zonder geluidsdemping stonden te ronken", aldus Vroom. "Binnen twee jaar was het niet meer te doen, we werden gek van het aanhoudende geluid. De lasten werden neergelegd bij de mensen die hier woonden of werkten."

"Iedereen was doodsbenauwd voor het boorproces onder de oude stad", zegt Tjeerd Herrema, destijds als wethouder Verkeer politiek verantwoordelijk voor de Noord/Zuidlijn. "Zo'n lek in de damwand had in geen enkel risicoboek gestaan. Ondanks alle voorbereidingen gebeurde het nog twee keer ook."

Volgens Herrema waren er ook grote problemen die niet technisch van aard waren. "Toen ik begon in 2007 bleek die hele lijn niet verzekerd te zijn. Als er voor die tijd iets was misgegaan, was Amsterdam volledig verantwoordelijk. Aan het begin van het project vonden ze een verzekering te duur. Waarom zou je zo'n riskant project niet verzekeren? Daar ben ik dus mee aan de slag gegaan."

Overschatting

Herrema is uiteindelijk de enige bestuurder die is afgetreden om de Noord/Zuidlijn. Niet vanwege de verzakking van de panden op de Vijzelgracht, maar omdat hij begin 2009 bekend moest maken dat het project opnieuw was vertraagd en duurder uitpakte.

"Er was een overschatting van eigen kunnen en een onderschatting van de risico's", zegt Herrema als hij alle problemen rond de Noord/Zuidlijn verklaart. "In een project dat zoveel tijd in beslag neemt krijgen de grondleggers een andere rol. Soms hinderen ze zelfs het aanpakken van problemen, omdat ze die zelf hebben veroorzaakt. Alles is opgelost met tijd en geld en daarom heeft het zoveel gekost en zolang geduurd."

Ook de gemeente ziet de verzakkingen als een zwarte bladzijde in de aanleg. "Na al die overschrijdingen en iedere keer uitstel is het moment dat het fout ging met de Vijzelgracht een absoluut dieptepunt", zegt Michel Jonker, gemeentewoordvoerder Metro en Tram in de podcast van NU.nl. "Daarna heeft de stad zich wel even achter de oren moeten krabben en zich afgevraagd of we hiermee door moesten gaan."

Een commissie onder leiding van oud-minister Cees Veerman bekeek in 2009 hoe de bouw van de lijn kon worden verbeterd. "De commissie concludeerde dat als de gemeente zou stoppen, de stad uiteindelijk niks heeft en je evenveel geld kwijt bent", blikt Jonker terug. "Veerman adviseerde dat de stad bij de hervatting de risico's op orde moest hebben en vooral de communicatie met de stad verbeterd moest worden. Dat heeft ervoor gezorgd dat we in 2010 de lijn omhoog hebben gevonden."

“Eindelijk weg van de rommel op de Vijzelgracht”
Architect Wolbert Vroom

Opgelucht

Architect Vroom wist zijn bureau na de verzakking snel naar een andere tijdelijke locatie te verhuizen. "Dat was ergens wel een beetje een opluchting", blikt hij terug. "We konden eindelijk weg van de rommel hier op de Vijzelgracht."

Zijn huurders gingen op kosten van de gemeente naar hotels. Ondanks alle problemen is de architect zeer te spreken over de wijze waarop de gemeente heeft gehandeld. Een half jaar na de verzakking heeft hij de panden verkocht aan Stadsherstel en wist zijn kantoorruimte na de renovatie te huren van de gemeente. In 2012 keerde zijn bureau na een paar jaar "bivakkeren" terug op de Vijzelgracht.

Sinds begin 2018 ziet het er op de Vijzelgracht weer een stuk beter uit. Vlak bij de ingang van het nieuwe metrostation herinneren Vijzelgracht nummer 22 en 24 nog aan de verzakkingen van tien jaar geleden. De panden staan nog altijd leeg. De panden staan te koop, maar potentiële kopers worden afgeschrikt door de vermoedelijk hoge kosten die nog bovenop de koopprijs komen. Afbladderende verf verraadt achterstallig onderhoud.

De grote bouwput heeft plaatsgemaakt voor een ruim looppad met bomen en bankjes. Voorbijgangers kunnen door middel van een rijtje informatieborden een geschiedenislesje Vijzelgracht krijgen. Op de borden zijn alle ontwikkelingen van de afgelopen vijftien jaar beschreven. Ook bij de dieptepunten wordt uitgebreid stilgestaan.

Vroom is tevreden met hoe de Vijzelgracht er nu weer bij ligt. Hij zag eerder deze week op een buurtborrel dat omwonenden vooral opgelucht zijn dat het is afgelopen. "Er is toch veel gebeurd door de jaren heen. Het was hier een grote puinbak, de huizen moesten omhoog worden gekrikt en dat heeft toch drie jaar geduurd. Maar het is goed en degelijk afgehandeld. Uiteindelijk is het nu weer zoals ik het op 9 september 2008 achterliet".

De Noord/Zuidlijn is af: De opvallendste cijfers
105
De Noord/Zuidlijn is af: De opvallendste cijfers