Excuses aan Suriname, Curaçao distantieert zich ervan, buitenlandse media schrijven erover en partijen willen de Tweede Kamer terug van reces. Wat is de schade die minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken) met zijn uitspraken over de multiculturele samenleving, Suriname en Oost-Europa heeft aangericht?

"Schadelijk", "onprofessioneel" en "lomp", zijn de reacties uit de Tweede Kamer op de omstreden uitingen van Blok.

PvdA en SP willen dat de Kamer terugkomt van reces zodat de minister duidelijk kan maken wat hij bedoeld heeft tijdens de bijeenkomst waar de gewraakte uitspraken vorige week dinsdag gedaan zijn.

Want hoewel Blok woensdag een 'excuusbrief' naar de Kamer heeft gestuurd, heeft hij zijn woorden niet teruggetrokken en zijn ook excuses niet terug te vinden in het schrijven.

Blok zegt met zijn opmerkingen aanstoot te hebben gegeven en dat betreurt hij. De VVD-bewindsman stelt in de brief dat zijn uitspraken er ook op gericht waren om "deels te prikkelen".

Multiculturele samenleving

Wat zei Blok ook alweer? Onder meer dat hij geen vreedzame samenlevingen kent die multicultureel of multi-etnisch zijn, met uitzondering van landen waar de oorspronkelijk bevolking is "uitgeroeid", zoals Blok het omschreef.

Op vragen wat hij daarmee bedoelde en of de minister voorbeelden kent van monoculturele samenlevingen, wilde het ministerie van Buitenlandse Zaken niet reageren. Het is ook niet bekend of Blok bijvoorbeeld Nederland een vreedzame multiculturele samenleving vindt.

Ook zei hij dat het "waarschijnlijk diep in onze genen" zit om in overzichtelijke groepen te leven. Wat Blok - die in 2004 als voorzitter van de onderzoekscommissie Integratiebeleid nog concludeerde dat de integratie in Nederland geslaagd is - met deze uitspraak bedoelt, is niet duidelijk.

Opstappen

GroenLinks, SP en PvdA willen daarom opheldering. Zij vinden de excuusbrief van Blok "onvoldoende". Zihni Özdil (GroenLinks) wil een duidelijke uitleg en verontschuldigingen. "Hij zou eigenlijk moeten opstappen zolang hij die excuses niet maakt", schrijft hij in NRC Handelsblad.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt in een reactie dat Blok niet kan ingaan op vragen die betrekking hebben op zijn uitspraken over de vermeende genetische afkeer die mensen tegenover anderen zouden hebben. Ook de vraag hoe Blok over de multiculturele samenleving denkt, wordt niet beantwoord, omdat over deze onderwerpen Kamervragen gesteld zijn die eerst beantwoord moeten worden, aldus het ministerie.

Nu de coalitiepartijen VVD, CDA, D66 en CU pas na de vakantieperiode een debat willen, blijven de opmerkelijke uitspraken Blok de rest van de zomer achtervolgen.

Wat zijn de gevolgen?

De schade voor het ministerie van Buitenlandse Zaken is aanzienlijk. Binnen korte tijd ligt opnieuw zijn minister onder vuur. Blok volgde zijn partijgenoot Halbe Zijlstra in maart van dit jaar op nadat bekend werd dat Zijlstra had gelogen over zijn aanwezigheid bij een ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin.

Opnieuw zullen Nederlandse diplomaten zich met enige gêne moeten verantwoorden voor uitspraken van hun minister. Buitenlandse media, zoals The Washington Post, schrijven met verbazing over de kwestie.

Vrijdagavond stuurden ambtenaren zelfs een brief gericht aan Blok met de boodschap meer werk te maken van diversiteit op het departement. Volgens de ambtenaren kan dat er deels aan liggen dat biculturele mensen het ministerie "niet zien als een organisatie waar zij zich thuis zouden kunnen voelen". De ambtenaren willen dat "iedereen die werkt bij dit ministerie zich veilig en gewaardeerd moet voelen".

Hoewel de ambtenaren niet direct ingaan op de uitspraken van Blok, kan de brief niet los worden gezien van de kwestie.

Vluchtelingen

Niet alleen de ambtenaren van Buitenlandse Zaken zitten in een lastig parket, ook premier Mark Rutte en de staatssecretaris van Asiel, Mark Harbers, zijn door Blok in verlegenheid gebracht.

Blok zei tijdens de bijeenkomst er niet in te geloven dat een eerlijke herverdeling van vluchtelingen over de EU zal lukken, omdat Oost-Europese lidstaten daar "nooit mee akkoord" gaan.

Daarmee heeft Blok de onderhandelingspositie van Nederland verzwakt, omdat de Oost-Europeanen weten dat de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken zelf geen geloof heeft in de Nederlandse inzet die erop gericht is dat vluchtelingen wél eerlijk over de EU-lidstaten verdeeld worden.

Suriname

De uitspraken van Blok over Suriname hebben een herstel van de relatie tussen de beide landen weinig goeds gedaan. De diplomatieke banden met de voormalige kolonie bevinden zich sinds de verkiezing van Desi Bouterse tot president van de Zuid-Amerikaanse republiek al op het vriespunt. Een jaar geleden heeft Suriname de Nederlandse ambassadeur de toegang tot het land geweigerd.

De Surinaamse regering heeft na de uitspraak van Blok dat Suriname een failed state zou zijn, excuses geëist van de minister. De term failed state wordt gebruikt voor landen waar de regering het gezag kwijt is. Volgens de Fragile State Index behoort Suriname niet tot een van de landen die als zodanig kan worden aangemerkt.

Excuses zijn er gekomen, maar die zijn door de Surinaamse regering te pover bevonden. Blok heeft zijn woorden niet teruggenomen en daar neemt Suriname geen genoegen mee.

Van het feit dat Blok met zijn uitspraken geen vrienden maakt bij de regering-Bouterse, zullen maar weinig mensen wakker liggen. De Surinaamse president is in Nederland veroordeeld tot een celstraf van 11 jaar wegens drugshandel. 

Maar met de uitspraak dat Suriname een failed state is vanwege de etnische opdeling, richt Blok zijn kritiek echter niet op de regering-Bouterse, maar op de Surinaamse bevolking.Dat zet niet alleen kwaad bloed bij inwoners, maar ook bij een deel van de Surinaams-Nederlandse bevolking. Een herstel van de banden lijkt verder weg dan ooit.

Imagoschade

Hoewel Blok de nodige kritiek over zich heen krijgt, lijkt zijn positie vooralsnog niet onder druk te staan. De coalitiepartijen hebben genoegen genomen met de excuusbrief en lijken niet bereid om binnen korte tijd de tweede VVD-minister van Buitenlandse Zaken naar huis te sturen.

De gevolgen zijn hoe dan ook fors. Blok, die door verschillende media als een betrouwbare en ietwat saaie bewindspersoon werd omschreven, is in een klap van dat imago af.

Jarenlang liep Blok over het Binnenhof als een man die geen gekke dingen deed en vorig jaar eigenlijk al afscheid had genomen van de politiek. Tot Rutte een klemmend beroep op hem deed om Zijlstra te vervangen. De imagoschade die Blok heeft opgelopen straalt af op premier Rutte, maar ook op het kabinet en de coalitie.

Druk op D66

Met name op D66 zal de druk toenemen. Het AD meldde donderdag dat een groep D66-leden verwacht dat hun Tweede Kamerfractie "oprechte excuses" van de bewindsman eist. "Het gaat over iets heel fundamenteels. Wij geloven in een pluriforme en multiculturele samenleving", zegt een van de ondertekenaars.

Toen de partij nog in de oppositie zat, stond D66 ook bekend als een partij die opkwam voor de multiculturele samenleving.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen maakte de partij het vermeende racisme van FVD-voorman Thierry Baudet tot een van de speerpunten van de campagne. Volgens D66-vicepremier Kajsa Ollongren doorbrak de partij van Baudet met de uitspraken over ras en intelligentie een van de voor haar weinige taboes: het praten over rassen in het politieke debat. D66-leider Alexander Pechtold beschuldigde Baudet openlijk van racisme.

Maar kritiek op een minister van de eigen coalitie, blijkt lastiger. Ollongren heeft zich niet laten horen. Kamerlid Kees Verhoeven liet weten de uitspraken van Blok "onbegrijpelijk" te vinden. Een reactie op de excuusbrief van Blok wilde hij niet geven. "D66 neemt kennis van de berichtgeving waarin minister Blok zijn woorden terugneemt en ziet een inhoudelijk debat direct na het reces als wenselijk en noodzakelijk", liet Verhoeven per sms weten.

Partijleider Pechtold liet vrijdagavond bij Jinek weten de uitspraken van Blok armoedig te vinden. Volgens de D66-voorman moet Blok zich na het zomerreces nader verklaren en zal ook moeten nadenken over zijn geloofwaardigheid. "Hij staat nu gewoon 2-0 achter.''

Dat debat zal in september worden ingepland. Tot die tijd blijft de vraag: wat vindt minister Blok nou echt van de multiculturele samenleving?