Het probleem van plastic in de oceanen is groot: Dit kunnen we eraan doen

Rietjes, flesjes en wattenstaafjes; ze worden een aantal minuten gebruikt, worden weggegooid en drijven vervolgens honderden jaren in de oceanen. Dagelijks worden deze producten in enorme hoeveelheden slechts één keer gebruikt.

Zo worden er per minuut een miljoen waterflesjes verkocht die vrijwel meteen weggegooid worden. Hoe krijgen we dit afval uit de oceanen? En wat kun jij zelf doen om plastic duurzamer te gebruiken?

Wereldwijd worden er jaarlijks vijf biljoen plastic tassen geproduceerd: gezamenlijk een gebied dat twee keer zo groot als Frankrijk is. Sinds we plastic hebben uitgevonden, ruim honderd jaar geleden, is 9 miljard ton aan plastic geproduceerd. Daarvan is slechts 9 procent gerecycled. Het overige ligt op enorme afvalhopen of drijft rond in oceanen, waar nu meer dan 250.000 ton plastic ronddrijft.

Al dit plastic vormt grote problemen voor het gehele ecosysteem in zee. Veel plastic wordt door dieren voor voedsel aangezien. "Een plastic zak die in het water drijft, wordt door schildpadden en walvissen bijvoorbeeld aangezien voor kwallen", vertelt Harmen Spek. Hij werkt voor de Plastic Soup Foundation, die strijdt tegen de "plasticsoep" in de oceanen. "Zo'n opgegeten plastic zak blokkeert het hele maag-darmstelsel. Dieren verhongeren dan, want ze hebben wel een vol gevoel, maar kunnen er geen energie uit halen."

Daarnaast kunnen dieren verstrikt raken in grote stukken plastic. "Er zijn talloze voorbeelden van vogels en schildpadden die daardoor sterven", aldus Spek.

Kleine stukken

En niet alleen grote stukken plastic, maar ook juist heel kleine stukjes kunnen een gevaar vormen in de oceanen. "Plastic dat lang in zee drijft, wordt steeds kleiner door uv-straling van de zon, zeezout en schuring. Het vergaat niet, maar het breekt in steeds kleinere stukjes. Uiteindelijk blijven er zogeheten microplastics over. Kleine organismen zijn gewend dat al het materiaal dat ze in zee tegenkomen eetbaar is. Microplastics worden dus ook door die kleine organismen gegeten", zegt Spek.

Vooral in de Middellandse Zee zijn microplastics een probleem; hoewel de zee slechts 1 procent van al het water in de wereld bevat, herbergt het maar liefst 7 procent van deze zwervende microplastics, blijkt vrijdag uit onderzoek van het Wereld Natuur Fonds (WNF).

Giftige stoffen

Uiteindelijk schaden de microplastics ook de gezondheid van de mens. Door plastic te eten, krijgen dieren volgens Spek giftige stoffen binnen.

"De oceaan zit vol met chemicaliën en pesticiden. Als plastic fragmenteert, verandert de moleculaire structuur en wordt het voor die chemicaliën een zeer interessant project om zich aan te binden. Kleine organismen staan aan het begin van de voedselketen, dus uiteindelijk krijgen wij die chemische troep ook op ons bord als we dieren uit zee eten."

The Ocean Cleanup moet binnen vijf jaar 50 procent van de plasticsoep tussen Hawaï en Californië opruimen:

Opruimen

De meest opzienbarende oplossing voor het plastic uit zee ruimen, komt van de 24-jarige Nederlandse Boyan Slat. Op zestienjarige leeftijd zag Slat de enorme hoeveelheden plastic tijdens het duiken in Griekenland. Hij besloot een installatie om het plastic uit zee te halen uit te vinden en wist via crowdfunding miljoenen op te halen om zijn project te realiseren. Bijna acht jaar later is het zover; deze zomer gaat zijn The Ocean Cleanup, zoals de machine heet, vanuit San Francisco de oceaan op.

Ecotoxiloog Dick Vethaak had echter liever gezien dat The Ocean Cleanup in Zuidoost-Azië aan de slag was gegaan. "Landen als China, Indonesië, Vietnam en India zijn de grootste vervuilers. Door het plastic dat daar in de rivieren wordt gegooid op te ruimen, wordt het probleem bij de bron aangepakt."

China, Indonesië, de Filipijnen, Thailand en Vietnam zorgen gezamenlijk voor meer plastic in de oceanen dan alle andere landen bij elkaar, blijkt uit onderzoek van Ocean Conservancy uit 2017. Deze landen, behalve Vietnam, hebben vorig jaar beloofd hun aandeel in de plasticsoep flink te minderen.

The Ocean Cleanup moet volgens Vethaak bovendien niet als definitieve oplossing voor het plasticprobleem worden gezien. Hij noemt het systeem "dweilen met de kraan open". "Dit heeft geen zin zolang je die kraan niet dichtdraait. Het is iets wat aan een oplossing van het probleem kan bijdragen, maar we moeten vooral preventief gaan werken."

“Heel lang hebben mensen gedacht: als we het gescheiden ophalen, dan komt het vanzelf goed.”
Peter Berkhout, TU Delft

Verbod

Met z'n allen minder plastic gebruiken lijkt een onoverkomelijk deel van de oplossing. Vethaak: "Te veel mensen gaan nog steeds heel nonchalant om met het gebruik en weggooien van wegwerpplastic en zijn zich niet bewust van de ecologische gevolgen. Ik zie studenten hun plastic filterpeuken gewoon nog weleens in de gracht schieten. Uiteindelijk vinden wij die terug in de magen van vissen in de Noordzee. Dat is simpelweg niet te accepteren." De consument heeft een groot aandeel in de oplossing, maar wie een kijkje in de supermarkt neemt, ziet dat de consument ook vaak beperkt in de keuzes is.

De keuze om voor duurzamere alternatieven te gaan, zou makkelijker worden. Zo kondigde de Europese Commissie een verbod op een aantal plastic producten aan; plastic rietjes, bordjes en wattenstaafjes zijn vanaf 2020 niet meer te verkrijgen.

IKEA maakte donderdag bekend vanaf 2020 te stoppen met de verkoop van een aantal plastic producten en supermarktketen Jumbo gaat het gebruik van plastic verpakkingen voor groenten terugdringen. Eind april beloofden grote bedrijven als Unilever en Coca-Cola al om minder wegwerpplastic in de verpakkingsmateriaal van hun producten te gebruiken.

Volgens Spek kunnen consumenten ook minder plastic kopen door bijvoorbeeld minder naar de supermarkt te gaan. "Als je bij de supermarkt een kilo gehakt koopt, zit dat verpakt in twee bakjes. Bij de slager gaat er een dun cellofaantje omheen en wordt het verpakt in papier. De hoeveelheid plastic die de supermarkt gebruikt, is misschien wel vierhonderd keer zo groot."

Vethaak: "Al die verboden op plastic zullen wel een beetje helpen. Maar we moeten op grotere schaal in gaan grijpen. Er moet een ander type, milieuvriendelijker, materiaal komen. Dat betekent dat er een innovatieslag bij de industrie en onderzoekers moet worden gemaakt."

Recyclen

Ook bij het onderzoek naar het recyclen van plastic is nog veel te halen, stelt Peter Berkhout van de TU Delft. Plastic gescheiden in de afvalbak gooien helpt minder dan meestal gedacht wordt. "Mensen denken dat als je alle plastic in een bak gooit, je daar eenvoudig nieuw plastic uit kan recyclen. Maar niets is minder waar helaas." Er bestaan tientallen soorten en kleuren plastic die allemaal moeilijk te scheiden zijn. Van al die kleuren kan je alleen een "grijze brij" maken.

"Heel lang hebben mensen gedacht: als we het gescheiden ophalen, dan komt het vanzelf goed. Maar dat gaat niet vanzelf goed komen. Het gaat pas goed komen als er voldoende technologie is, om daar weer hoogwaardige producten van te maken", aldus Berkhout.

Weggegooid plastic in een rivier in India.

Berkhout: "Op dit moment betalen wij 150 miljoen euro per jaar voor het ophalen van die lege flessen en het verwerken daarvan in de fabriek in Rotterdam. Het onderzoek naar recyclen krijgt 150.000 euro per jaar. Zo'n laag bedrag komt de snelheid van het onderzoek niet ten goede, het duurt allemaal te lang. Als consument zijn de mogelijkheden om duurzaam plastic te gebruiken nu heel beperkt."

Mensen zijn zich wel bewuster van de gevaren van de grote hoeveelheden wegwerpplastic, stellen alle experts. Bedrijven spelen in op de vraag naar duurzame producten: herbruikbare rietjes die je aan je sleutels kan hangen, opvouwbare koffiebekers en wattenstaafjes van karton zijn op de markt gebracht en met de hashtag #RefuseSingleUse wordt geprobeerd het probleem onder de aandacht te brengen via sociale media.

Spek: "Er moet nog zoveel gebeuren, maar je ziet wel dingen veranderen. Ik heb wel het idee dat mensen wakker worden. Maar het moet nog wel concreet worden. Het grote probleem van plastic is dat het het alom aanwezig is in ons bestaan. Probeer dat maar eens te kantelen. We zullen moeten toewerken naar minder eenmalig plastic en gebruikmaken van herbruikbare systemen en alternatieven. Dat wordt een behoorlijk zware opgave."

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie