Waarom we nog niet allemaal zijn gestopt met roken

We hebben meerdere generaties die zijn opgegroeid met het besef dat roken ongezond is. Desondanks zegt ruim een kwart van de Nederlanders ouder dan 25 jaar te roken. Hoe komt het dat zo'n groot deel van de mensen nog steeds geregeld een sigaret opsteekt?

"Degenen die wilden stoppen, zijn inmiddels wel gestopt", zegt Arie Dijkstra, gezondheidspsycholoog van de Rijksuniversiteit Groningen. "Wat overblijft, zijn de verstokte rokers, die weinig motivatie hebben om te stoppen. Ondanks alle informatie blijven zij roken. Dat doen ze omdat het heel belangrijk voor ze is. Deze groep blijft lang over."

Hij relativeert het actuele aantal rokers in Nederland. "Als je kijkt naar het verleden, is het een laag percentage. In de jaren vijftig rookte negentig procent van de mannen. Dat daalde vooral vanaf de jaren zestig, toen bekend werd dat roken longkanker veroorzaakte. De daling verloopt de laatste tien tot vijftien jaar langzaam."

Volgens arts en epidemioloog van het Trimbos-instituut Esther Croes laten de nieuwe cijfers vooral een erg kwetsbare groep zien. Die bestaat uit mannen van 25 tot 45 jaar met een lager opleidingsniveau. Met 52 procent rookt meer dan de helft van deze groep. Ter vergelijking: van de hoogopgeleide mannen in deze leeftijdsgroep rookt 22 procent.

"Mensen beginnen uit nieuwsgierigheid te roken", aldus Croes. "Ze zien het om zich heen. Bij laagopgeleiden zie je dat familieleden vaker roken. Zij groeien op in een pro-roken omgeving en dus niet met het idee dat het ongezond is. Lager opgeleiden zijn vaak zwaarder verslaafd. Ze roken meer en zijn bovendien eerder begonnen."

Ook Dijkstra stipt aan dat de omgeving van iemand bepalend is of iemand begint met roken. Volgens hem zijn mensen die veel anderen om zich zien roken, extra kwetsbaar. "Zij leven in een realiteit waarin veel mensen roken. Bij bouwvakkers bijvoorbeeld, daar rookt bijna iedereen in de pauze."

Staatssecretaris Paul Blokhuis van Volksgezondheid wijst drie oorzaken aan waarom nog altijd zo veel Nederlanders roken. "Ten eerste is roken nog goed betaalbaar in Nederland. In andere landen is het veel duurder. Zo betaal je in Australië 28 dollar (ruim 18 euro) voor een pakje, hier nog geen 7 euro. Het is hier dus nog aantrekkelijk genoeg geprijsd voor de rokers. Ten tweede kun je in Nederland nog op heel veel plaatsen rookwaren kopen. Tot slot is de aanwezigheid van nicotine een belangrijke factor. De fabrikanten stoppen bewust spullen in de sigaretten om te zorgen dat je blijft roken."

Afschrikwekkend

De overheid probeert roken op verschillende manier te ontmoedigen. Zo mogen pakjes sigaretten vanaf 2020 in de supermarkt niet meer in het zicht staan. Eerder werden de pakjes al voorzien van afschrikwekkende plaatjes. Het is moeilijk meetbaar of die maatregelen veel effect hebben. Maatregelen die wel het beoogde effect lijken te hebben, zijn het duurder maken van sigaretten en het instellen van rookverboden.

"Maar dan moet het wel gaan om een totaalverbod", zegt Croes van het Trimbos-instituut. "In de horeca zie je dat uitzonderingen slecht en soms averechts werken. Je ziet het ook op sportvelden. Er staat een bord met 'Dit is een rookvrij sportterrein', maar er is wel een rookhok. Dat werkt niet."

Een voorbeeld daarvan is een proef met het rookvrije schoolplein, uitgevoerd door Andrea Rozema van Tilburg University. Bij de scholen die een rookvrij schoolplein hadden ingesteld, bleken uiteindelijk meer kinderen te gaan roken. Voor leraren werd in sommige gevallen een uitzondering gemaakt en konden de scholieren zodra ze van het plein waren gewoon een sigaret opsteken. Zo stonden ze nog altijd in het zicht.

“Veel rokers kijken terug en realiseren: Dat is het moment dat ik verslaafd raakte”
Esther Croes, Trimbos Instituut

Dijkstra denkt dat het schoolplein een te klein gebied is om het gewenste effect te bereiken, omdat scholieren dan rond de school nog altijd mensen zien roken. Hij is bezig met een onderzoek naar een rookvrije buurt. Dijkstra noemt het triest dat er iedere dag kinderen zijn die hun eerste sigaret roken.

"Kinderen kunnen redelijk makkelijk aan sigaretten komen. Zij zijn de nieuwe generatie rokers. Het is goed gegaan, want minder jongeren begonnen met roken. Feit is wel dat er nieuwe rokers bij blijven komen."

Croes van het Trimbos-instituut wijst naar de leeftijdsgroep van 25 tot 35 jaar als de rokers van de toekomst. "Daar wordt het meest gerookt en dat zijn in veel gevallen gelegenheidsrokers. Tijdens het uitgaan begin je te roken, maar de nicotine is zo verslavend dat je op een gegeven moment ook wil roken als je alleen thuis bent. Veel rokers kijken terug en realiseren: dat is het moment dat ik verslaafd raakte."

Supermarkten

Zoals eerder genoemd mogen pakjes sigaretten in supermarkten vanaf 2020 niet meer in het zicht staan. Lidl maakte eerder deze week bekend een stap verder te gaan en helemaal te stoppen met de verkoop van sigaretten. Het is de eerste supermarktketen die deze stap neemt. De verkoop wordt gefaseerd afgebouwd en uiterlijk in 2022 moeten de pakjes uit de filialen van de keten zijn verdwenen.

"We zien al jaren dat we minder sigaretten verkopen", zegt Lidl-woordvoerder Marlijn Simons-Somhorst. "We zagen de verkoop al sterk afnemen toen de sigaretten niet meer in de buurt van de kassa stonden. Daarnaast zagen we ook de maatschappelijke beweging tegen het roken. Bij elkaar opgeteld was dit voor ons het juiste moment om te stoppen."

De stap van Lidl lijkt misschien groot, maar dat valt in werkelijkheid wel mee. De keten verkoopt enkel eigen merk. De grote namen als Marlboro, Camel en Lucky Strike zijn niet in de winkelpanden van Lidl te vinden. Wel in die van andere grote ketens als Albert Heijn, Jumbo en Plus, en dat levert een hoop geld op.

Marlboro

Zo is Marlboro al vier jaar op rij het grootste A-merk in de supermarktbranche. Op de jaarlijkse ranglijst van Foodmagazine heeft de tabaksfabrikant met een omzet van 455,5 miljoen euro in 2017 de eerste plek stevig in handen. Marlboro is niet het enige sigarettenmerk dat het goed doet in de supermarkt. Camel (5), L&M (13), John Player Special (14), Lucky Strike (15), en Pall Mall (16) staan ook hoog in de lijst.

“Het is geen aanval op rokers, maar op roken”
Paul Blokhuis, staatssecretaris

Andere supermarktketens zullen Lidl dan ook niet snel volgen. "Onze klanten kunnen bij ons terecht voor al hun boodschappen. Voor ongeveer een kwart van hen is tabak daar een onderdeel van", zegt een woordvoerder van marktleider Albert Heijn. Ook Jumbo stopt niet met de verkoop van tabak, omdat de keten vindt dat de klanten al hun boodschappen bij Jumbo moeten kunnen doen.

Terrassen

Staatssecretaris Blokhuis is in gesprek met de supermarkten om te kijken welke bijdrage de ketens kunnen leveren in de strijd tegen het roken. "Rookwaar mag dan wel een substantieel deel van de omzet zijn, dat weerhoudt mij er niet van om het gesprek aan te gaan. Zij hebben de middelen om het roken terug te dringen", aldus Blokhuis.

Het plan om het aantal rokers te verminderen legt Blokhuis vast in het Nationaal Preventieakkoord, waarvoor hij met verschillende organisaties overlegt.

"Als Rijk hebben wij verschillende ideeën over de aanpak van deze problemen", aldus de staatssecretaris. "Waar wij als regering naar kijken, zijn prijsmaatregelen en beschikbaarheid. We hebben verschillende onderwerpen op de agenda, waaronder het rookverbod op terrassen. In het regeerakkoord is al vastgelegd dat de accijnzen op tabak worden verhoogd. Het is geen aanval op rokers, maar op roken."

Volgens gezondheidspsycholoog Dijkstra loopt Nederland chronisch achter wat rookbeleid betreft. In 1993 werd Nederland op een internationale conferentie al opgeroepen meer te doen. "De overheid heeft het wat campagnes betreft de laatste jaren af laten weten. Rond 2000 kwam er bijna ieder jaar een nieuwe campagne bij. Nu zie je dat niet meer."

Staatssecretaris Blokhuis wijst erop dat in het regeerakkoord is vastgelegd dat de tabaksaccijns worden verhoogd. "Het doel is om een rookvrije generatie te krijgen. Dat houdt in dat de kinderen die nu geboren worden, nooit gaan roken. Het probleem is nu nog te groot. Roken zorgt nog altijd voor 20.000 doden per jaar".

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie