Het Ruslandonderzoek is een ingewikkeld, zich vertakkend dossier, dat al lang niet meer alleen gaat om de mogelijke Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016. Welke pijlen heeft speciaal aanklager Robert Mueller eigenlijk op zijn boog? Een overzicht.

De voormalige FBI-directeur Mueller leidt een multidisciplinair team, dat een aantal verschillende routes bewandelt in het onderzoek naar Russische inmenging in de verkiezingen van 2016.

Elk van die benaderingen kan Trump in de problemen brengen, maar het is niet waarschijnlijk dat hij zal worden vervolgd voor de bevindingen van Mueller. Er staat namelijk in de richtlijnen van het Amerikaanse ministerie van Justitie dat een zittende president niet in staat van beschuldiging kan worden gesteld. En Mueller staat bij vriend en vijand bekend als een man die de regels nauwgezet volgt.

Wat overblijft, is een afzettingsprocedure: impeachment. "Dat is meer een politiek dan een juridisch proces", legt Amerikakenner Victor Vlam uit. In eerste instantie moet een meerderheid in het Huis van Afgevaardigden besluiten dat de president zich schuldig heeft gemaakt aan "hoogverraad, omkoping of andere high crimes and misdemeanours" - misbruik van een overheidsambt. Welke delicten precies onder die laatste omschrijving in de Amerikaanse grondwet vallen, is al tientallen jaren onderwerp van debat onder juridisch geleerden.

Na de stemming in het Huis wordt de president berecht in de Senaat. Twee derde van senatoren moet voor afzetting stemmen om de hoogste leider van het land uit zijn functie te zetten. Dat is nog nooit gebeurd, hoewel het bij Bill Clinton (1998) en Andrew Johnson (1868) maar één stem scheelde. "Als Trump wordt afgezet, kan hij daarna wel gewoon worden vervolgd voor de vergrijpen die daartoe hebben geleid", zegt Vlam.

Het Ruslandonderzoek van Mueller richt zich, voor zover bekend, op de onderstaande elementen.

1. Verkiezingsinmenging door Rusland

Het onderzoek naar inmenging door Russische partijen in de Amerikaanse presidentsverkiezingen die Trump aan de macht brachten, vormt de kern van de inspanningen van Mueller en zijn team. De president zelf blijft daarbij overigens buiten beeld.

Russische individuen en bedrijven voerden in aanloop naar de verkiezingen een campagne om desinformatie te verspreiden en verdeeldheid te zaaien op sociale media - mogelijk met steun van de Russische regering. Een onderzoeksjury heeft inmiddels dertien individuen en drie organisaties in staat van beschuldiging gesteld. Hierbij zijn geen aanwijzingen gevonden dat Amerikaanse burgers op de hoogte waren van de Russische activiteiten.

Daarnaast is er de kwestie van het hacken en lekken van e-mails van de toenmalige Democratische presidentskandidaat Hillary Clinton en het Nationale Comité van de Democratische Partij. Mueller heeft daar tot dusver geen uitspraken over gedaan. In theorie kunnen zowel Russen als Amerikanen die bij het hacken betrokken waren worden vervolgd voor hetzelfde vergrijp als de personen achter de informatiecampagne: samenzwering om de VS te bedriegen.

Speciaal aanklager Robert Mueller. (Foto AFP)

2. Contacten tussen Russen en medewerkers van Trump

Mensen uit de kring van Trump hadden zowel voor als na zijn verkiezingsoverwinning meerdere ontmoetingen met Russische functionarissen of Russen met banden met de Russische regering. In de meeste gevallen werd daarover gezwegen of gelogen, totdat de bewijzen zich hadden opgestapeld.

De ontmoetingen zelf zijn niet per definitie ongebruikelijk, want er zitten in een team als dat van Trump ook mensen die zich richten op het toekomstige buitenlandbeleid, zegt Victor Vlam. "Opvallend is hoeveel er wordt gelogen. Dat suggereert dat er dingen zijn die niet helemaal kloppen. Ook de aard van de contacten is problematisch. Zo was de ontmoeting van Trumps oudste zoon Donald junior met een Russische advocate erop gericht Hillary Clinton te beschadigen. Feitelijk laat je dan een ander land zich mengen in binnenlandse verkiezingen."

Trumps oud-buitenlandadviseur Carter Page werd door de FBI in de gaten gehouden als mogelijke Russische spion, en ook zijn schoonzoon Jared Kushner, minister Jeff Sessions (Justitie), oud-nationaal veiligheidsadviseur Michael Flynn, oud-campagneleider Paul Manafort en adviseurs Rick Gates en George Papadopoulos hadden verzwegen ontmoetingen met aan het Kremlin gelieerde Russen.

Het is bekend dat Mueller die contacten onderzoekt, maar het is nog niet duidelijk of hij concrete bewijzen voor samenzwering heeft. Ook onduidelijk is in hoeverre Trump zelf betrokken was bij de ontmoetingen tussen zijn intimi en de Russen.

3. Belemmering van de rechtsgang

Het kamp-Trump stelde na gesprekken met het team van Mueller een lijst op met vragen die de president vermoedelijk voor zijn kiezen zal krijgen als hij zich door de speciaal aanklager laat verhoren. Uit de vragen blijkt dat Mueller graag wil weten wat door Trumps hoofd ging op het moment dat hij besloot FBI-directeur James Comey te ontslaan en hij minister Sessions hekelde, omdat die zich terugtrok uit het Ruslandonderzoek. Mogelijk geldt het gedrag van de president als belemmering van de rechtsgang.

Mueller zal moeten bewijzen dat Trump bewust probeerde het Ruslandonderzoek te traineren, zegt Vlam. "Dat is heel lastig, omdat je opzet moet aantonen. Dan moet je feitelijk in het hoofd van de verdachte kijken. Daarom willen ze Trump graag verhoren, want hij heeft bijvoorbeeld een aantal tegenstrijdige mededelingen gedaan over zijn motivatie om Comey te ontslaan."

Bedriegen

"Het grote probleem van de regering-Trump ten opzichte van het Ruslandonderzoek is niet alleen dat er dingen uit het verleden worden onderzocht, maar ook hoe de regering reageert op dat onderzoek", zegt Sara Polak, docent American Studies aan de Universiteit Leiden. "Zowel Trump als zijn entourage moeten meewerken aan allerlei dingen waar ze niet aan willen meewerken. Dat is lastig voor Trump, die heel vaak liegt. Als hij in een situatie terechtkomt waarin dat meineed is, een misdrijf, is dat een probleem."

De Republikeinen die het Ruslandonderzoek graag willen beëindigen zijn niet alleen bang dat er lijken uit de kast komen, maar ook dat Trump in de loop van het onderzoek zijn eigen glazen ingooit, aldus Polak. Zelfs als het niet tot een strafzaak komt, kan de conclusie dat Trump inderdaad probeerde de rechtsgang te belemmeren hem parten spelen. Bij de afzettingsprocedures tegen Bill Clinton en Richard Nixon werd dat vergrijp genoemd als aanleiding.

4. Financiële misdrijven

Mueller onderzoekt verschillende mogelijke financiële vergrijpen door personen uit de kring rond de president. Oud-campagneleider Manafort en oud-adviseur Gates zijn in staat van beschuldiging gesteld voor onder andere witwassen, belastingontduiking en bankfraude. 

De afgelopen weken is er ook veel te doen geweest over een van de persoonlijke advocaten van Trump, Michael Cohen. Hij betaalde pornoactrice Stephanie Clifford (beter bekend onder haar artiestennaam, Stormy Daniels) om haar mond te houden over haar vermeende affaire met Trump. Daarmee werden mogelijk wetten op de campagnefinanciering overtreden, zegt Vlam.

"Elf dagen voor de verkiezingen kreeg ze 130.000 dollar. Dat wekt de schijn dat die betaling was bedoeld om te voorkomen dat ze op dat moment met de affaire naar buiten zou komen. Dan is dat feitelijk een campagnedonatie of -uitgave. Die moet je melden als het een hoog bedrag is."

Stephanie Clifford staat de pers te woord. (Foto AFP)

Geldstromen

Trump ontkende eerst in alle toonaarden iets te hebben geweten over het zwijggeld voor Daniels, maar gaf later toe op de hoogte te zijn geweest en Cohen te hebben terugbetaald. "Als je geldstromen gaat volgen, dan komen dit soort dingen, als ze er zijn, ook bovendrijven", zegt Polak. "Dat is niet waar het onderzoek op gericht was, maar het is er wel. Het is bewijsbaar en het kan Trump mogelijk beschadigen." 

Dat Cohen zich op de volle aandacht van de autoriteiten mag verheugen, is mogelijk ook slecht nieuws voor de Amerikaanse president vanwege zijn eigen zakenbelangen. De advocaat was nauw betrokken bij het vastgoedbedrijf van de familie Trump. Onderzoek van de financiën van Cohen levert mogelijk dus ook informatie over de zakelijke handel en wandel van de New Yorkse magnaat op die Trump liever stil wil houden.

Recent werd bekend dat het bedrijf van Cohen honderdduizenden dollars ontving van onder meer een Amerikaanse onderneming die kan worden gelinkt aan een Russische oligarch die dicht bij de Russische president Vladimir Poetin staat.

Dat bedrijven donaties doen om ontmoetingen of telefoontjes met politici te krijgen, is niet ongebruikelijk. Maar dat buitenlandse regeringen daar mogelijk een rol in spelen wel, zegt Victor Vlam. "Het zou inderdaad zo kunnen zijn dat Rusland geld aan Cohen heeft gegeven om daar betere contacten en een beter beleid voor terug te krijgen."

Olievlek

Daarnaast is het onderzoek naar Cohen een teken dat het doorlichten van Trumps intimi niet meer alleen een zaak voor Robert Mueller is. De speciaal aanklager heeft de zaak-Cohen overgedaan aan het Openbaar Ministerie in New York. Dat betekent dat de juridische problemen van de president niet automatisch verdwijnen, mocht hij ervoor kiezen Mueller te ontslaan.

"Het is een soort olievlek, en dat is natuurlijk ook waarom Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden het Ruslandonderzoek willen beëindigen. De wens om te zeggen: 'We hebben goed genoeg gekeken, nu is het klaar!' is heel groot, vooral bij mensen die denken dat er nog belastende informatie vrij zal komen over henzelf of partijgenoten", zegt Polak.

"Het ontslaan van Mueller zou politiek te explosief zijn, en er zou dan een vervanger moeten worden aangesteld. Daarom zouden ze het Ruslandonderzoek liever gewoon ten einde zien komen."

5. Civiele rechtszaken

Naast het Ruslandonderzoek lopen er ook een aantal civiele zaken die mogelijk problematisch kunnen worden voor de president. Stephanie 'Stormy' Clifford heeft een zaak tegen Trump aangespannen wegens smaad en om onder haar geheimhoudingsovereenkomst uit te komen. Summer Zervos, oud-kandidaat in Trumps realityprogramma The Apprentice, heeft hem ook voor de rechter gedaagd wegens smaad. Ook lopen er twee rechtszaken over de hacks van het Democratische Nationale Comité.

Die processen zelf zijn niet per se bedreigend voor Trump, maar er kan allerlei informatie naar buiten komen op het moment dat er getuigen worden gehoord en documenten moeten worden overhandigd. De aanleiding voor de afzettingsprocedure tegen Bill Clinton: hij bleek onder ede te hebben gelogen in een rechtszaak wegens seksuele intimidatie. 

"Daarnaast is het zo dat er politieke wil moet zijn voor een impeachment", zegt Polak. "Die komt er waarschijnlijk pas als de publieke opinie zich in overweldigende mate tegen de president keert. En dit zijn zaken waar de media heel veel aandacht aan besteden. Ze zijn minder ingewikkeld en genuanceerd dan het Ruslandonderzoek en spreken veel meer tot de publieke verbeelding."

Het is nog onduidelijk wat de vele routes waarlangs Trump en de zijnen worden onderzocht zullen opleveren en wat de juridische en politieke gevolgen zullen zijn. De president en zijn aanhangers doen het hele Ruslandonderzoek af als een "heksenjacht" en Mueller heeft waarschijnlijk het achterste van zijn tong nog niet laten zien. Wat wel zeker is, is dat het dossier een jaar na de aanstelling van de speciaal aanklager verre van gesloten is.