President Vladimir Poetin wordt maandag beëdigd voor zijn vierde termijn. Wat kunnen de Russische burgers én het westen de komende zes jaar verwachten? Gaat Poetin het roer omgooien of houdt hij zijn eigengereide koers aan op het wereldtoneel?

De nu 65-jarige Poetin won in maart met een monsterzege de presidentsverkiezingen in Rusland. Maar liefst driekwart van de kiezers stemde op hem. De president deed in zijn campagne beloftes voor een sterker Rusland en economische hervormingen. Maar of hij zijn woorden gaat waarmaken, valt nog te bezien.

"Wij zijn in Nederland gewend dat politici hun ideeën tijdens een campagne presenteren en zo strijden om de gunst van de kiezer", legt Ruslanddeskundige Nicolaas Kraft van Ermel van de Rijksuniversiteit Groningen uit. "Op basis daarvan worden mensen gekozen die hun best gaan doen die ideeën uit te voeren."

Zo werkt het echter niet in Rusland. "Een essentieel verschil is dat er eigenlijk niet veel te kiezen viel. Er was maar één kandidaat die een serieuze kans maakte; dat heeft weinig met democratie van doen."

Hoogste arbiter

Het uitvoeren van zijn potentiële economische plannen zal voor Poetin ook geen prioriteit hebben, bepleit Kraft van Ermel. "De bestuurlijke elite heeft eigenlijk maar twee doelen voor ogen: hun eigen belang en hun eigen portemonnee. In dit systeem van corruptie en machtsmisbruik is Poetin de hoogste arbiter. Hij maakt bij conflicterende belangen de afweging wat er moet gebeuren. Hij bekleedt in de piramide de hoogste positie, maar doet dit ook alleen omdat het systeem dat toestaat."

“Hoe de machtsverhoudingen exact liggen in het Kremlin, weet geen mens met zekerheid”
Kraft van Ermel

Rusland zou veel belang hebben bij economische hervormingen. "Een groot deel van de Russische economie is gestoeld op olie- en gasbaten", legt de Groningse wetenschapper uit. "En dat terwijl de hele wereld zich opmaakt voor een enorme energietransitie. Bij de Golfstaten zie je dat ze daarop proberen te anticiperen. Maar Rusland is daar helemaal niet mee bezig. De elite is vooral druk met het redden van haar eigen hachje."

Slimme schaker

Dit beaamt Ruslandkenner Tony van der Togt van Instituut Clingendael. "Voor de bevolking gaat er de komende jaren niets veranderen", vreest hij. "Poetin is een heel slimme man; een schaker die goed weet hoe hij anderen moet manipuleren en gebruik moet maken van de zwaktes van de tegenstanders."

Er zijn wel Russische bestuurders die nadenken over mogelijke economische hervormingen. Maar er is niet genoeg politiek draagvlak voor bij de machthebbers, vreest Van der Togt. "In Rusland zijn de meeste bestuurders vooral heel druk aan het uitpuzzelen hoe het na 2024, als Poetins vierde termijn afloopt, verder moet. Elke vorm van verandering brengt instabiliteit met zich mee. Als je economische hervormingen doorvoert, laat je een deel van de controle die je hebt over de burgers los."

Buitenlandpolitiek

Bovendien zou meer economische transparantie en toenadering tot het westen conflicteren met Poetins huidige buitenlandpolitiek. "Rusland wil van niemand afhankelijk zijn", legt Van der Togt uit.

"Poetin wil dat de Russische oligarchen, die nu veel van hun geld buiten Rusland uitgeven, zich meer op hun moederland gaan richten. Hij mikt op een renationalisering van de elite, wil niet onderhevig zijn van grillen of goodwill van het westen. Dit is overigens maar ten dele mogelijk, want zonder de gas- en olie-inkomsten uit het buitenland zou er weinig geld in de staatskas binnenkomen."

Europa staat naar verwachting pas open voor economische toenadering als Rusland water bij de wijn doet in het slepende conflict rond Oost-Oekraïne en de Krim. Alleen als Rusland zijn agressie jegens Oekraïne laat varen, zal het westen overwegen de sancties te verlichten die zwaar op het land drukken.

KGB-spelletjes

Poetin zal dit echter nooit doen, omdat deze politiek juist bijdraagt aan zijn populaire binnenlandse imago, dat hij nodig heeft voor zijn legitimiteit als hervormingen uitblijven. "Het creëren van een buitenlandse vijand die de Russische macht wil dwarsbomen, helpt hem de aandacht af te leiden van de grote binnenlandse problemen", stelt ook Ruslandkenner Helga Salemon van onderzoeksbureau Most.

"Het verbeteren van de gezondheidszorg, het onderwijs of het sociale stelsel hebben absoluut geen prioriteit voor de herkozen president." Een grote drijfveer van de buitenlandpolitiek is het maskeren van dit grote manco van de regering. "De annexatie van de Krim, de bemoeienis met Syrië: allemaal zijn ze bedoeld om bij de achterban het beeld te versterken dat Poetin hard optreedt tegen de westerse agressors. Die techniek heeft hij geleerd in zijn tijd bij de KGB; bij dit soort spelletjes voelt hij zich als een vis in het water."

De experts verwachten ook dat Poetin doorgaat met het zaaien van verwarring en tweespalt in Europa; enerzijds door nieuwe aanvallen van hackers en anderzijds door aan te pappen met radicale Europese politici op de rechter- én de linkerflank. "Het is zeer onwaarschijnlijk dat Poetin nu opeens een vredesduif gaat worden."

Kremlin TV

Amnesty International waarschuwde de afgelopen jaren voor de ernstig toegenomen beperkingen op het gebied van de vrijheid van meningsuiting. Zo worden media onder de duim gehouden en is er een wet aangenomen die toegang tot internet verder beperkt.

“Jongeren die zich realiseren in wat voor land zij opgroeien kunnen twee dingen doen”
Tonny van der Togt

Ook op dit vlak verwachten de deskundigen de komende zes jaar geen verbeteringen. "Door de media te controleren, kan Poetin de bevolking op relatief eenvoudige wijze zijn waarheid voorschotelen", legt Salemon uit. "De gemiddelde Rus ziet alleen Kremlin TV, die verkondigt dat de VS een kwade macht is die Rusland op de knieën wil dwingen, met Europa als slaafje. Poetin heeft zichzelf geprofileerd als de grote redder die dat weet te voorkomen. Iedereen die kritiek uit of dit beeld probeert te ontkrachten, wordt onderdrukt of opgesloten."

Corrupte economie

In de ogen van de meeste gewone Russische burgers is Poetin een held vanwege zijn daadkracht en standvastigheid. "Ze geloven oprecht dat de hoogste leider van het land geen onderdeel uitmaakt van het mechanisme. Dat was vroeger met de tsaren ook al zo", vertelt Salemon. "En de staatsmedia bevestigen dat beeld. Iedereen krijgt de schuld van het feit dat de lonen niet worden uitbetaald, behalve de overheid."

Dit klimaat verzwakt de economische positie van Rusland nog verder; het schrikt westerse investeerders af om investeringen in het land te doen. "Voor investeerders is minder corruptie en een onafhankelijke rechtspraak essentieel, en juist daarmee blijft het tot nu toe bergafwaarts gaan onder Poetin."

Braindrain

Van der Togt ziet nog een andere trend die hem zorgen baart als het om de toekomst van het land gaat. "Jongeren die zich realiseren in wat voor land zij opgroeien, kunnen twee dingen doen", legt hij uit. "Ze kunnen zich aan het corrupte systeem aanpassen en proberen er van mee te profiteren door carrière te maken. Of zij ontvluchten het land in de hoop een beter leven te vinden, bijvoorbeeld in de Baltische staten of via Europese universiteiten. Die trend zal zich voortzetten als Poetin niets gaan veranderen. Zo’n braindrain stemt weinig hoopvol voor de toekomst."

Politieke moord

Over het Rusland ná deze termijn van Poetin blijft het slechts speculeren, beaamt het drietal. "Hoe de machtsverhoudingen exact liggen in het Kremlin, weet geen mens met zekerheid", stelt Kraft van Ermel. "We kunnen bepaalde feiten constateren en die proberen te interpreteren. Poetin regeert niet alleen. Onder hem staan diverse sterke mannen, die hem in principe ieder moment zouden kunnen laten vallen."

Van der Togt denkt wel dat Poetin zijn positie binnen het systeem de afgelopen jaren heeft versterkt. "Veel mensen hebben hun positie aan hem te denken en waarschijnlijk komt uit die kringen uiteindelijk ook een opvolger voort. Voor Poetin staat daarbij voorop dat die opvolger hem en zijn familie en vrienden moet kunnen vrijwaren van eventuele vervolging voor corruptie of andere daden."

Salemon meent dat de president zelf ook vastzit in zijn eigen systeem. "Er gaan geruchten dat hij zelf graag weg zou willen, maar dat zijn omgeving hem niet meer laat gaan", vertelt ze. "Hij heeft inmiddels ook zo veel vijanden, hij heeft zo veel mensen onderdrukt en groepen uitgesloten. In het beste geval wordt hij, als hij aftreedt, voor het Internationaal Strafhof in Den Haag gedaagd vanwege de bezetting van de Krim. In het slechtste geval wordt hij vermoord door een van zijn vele tegenstanders in de politiek of de zakenwereld."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend