Rusland tegenover het Westen: Koersen we af op een nieuwe Koude Oorlog?

De spanning tussen Rusland en het westen is verder opgelopen door de affaire Skripal. Wat is de volgende stap, na het uitzetten van elkaars 'diplomaten'? Is de kans op een nieuwe Koude Oorlog reëel? "Deze zaak is meer een symptoom dan een oorzaak."

Het daadwerkelijke bewijs dat Rusland achter de aanslag op de voormalige spion Sergei Skripal zit, is nog niet geleverd. Maar het westen lijkt niet meer te twijfelen: massaal zetten Europa en de VS vorige week Russische diplomaten uit.

Moskou reageerde met dezelfde daad; geen van beide partijen lijkt van plan in te binden of toe te geven. "Het uitzetten van de diplomaten is op dit moment wat wij als gewone mensen te zien krijgen", zegt Ruslanddeskundige Nicolaas Kraft van Ermel van de Rijksuniversiteit Groningen.

"Maar achter de schermen gebeurt er natuurlijk veel meer. Het is één groot diplomatiek spel. En niet alleen aan Russische zijde: ook voor de saamhorigheid waarmee de Europese landen en de VS gezamenlijk diplomaten hebben uitgezet, heeft het Verenigd Koninkrijk ongetwijfeld een diplomatieke prijs moeten betalen."

Geen zwaar middel

Het uitwijzen van wederzijdse diplomaten op zich is geen heel zwaar middel, beklemtoont de wetenschapper. "De massaliteit waarmee het gebeurde, was echter wél heel bijzonder. Europa wilde echt een duidelijk signaal afgeven: met een aanval met chemische middelen op westers grondgebied is Poetin een grens over gegaan."

Áls Poetin tenminste verantwoordelijk kan worden gehouden voor de aanslag op Skripal. "We hebben nog steeds geen onomstotelijk bewijs gezien. Tenzij het Verenigd Koninkrijk natuurlijk weer méér weet dan wij als gewone burgers onder ogen krijgen."

OPCW-rapport

Ook Ruslandkenner Tony van der Togt van instituut Clingendael beaamt dat de situatie tussen Rusland en het westen door de affaire Skripal verder verslechterd is. Een belangrijk moment in de hele affaire wordt volgens de wetenschapper de presentatie van de resultaten van de OPCW, die nu de monsters van het gif bestudeert.

"Gaat dat onomstotelijk aantonen dat het van Russische makelij is? De Russen gaan sowieso terug slaan en twijfel zaaien; dat zag je ook na de presentatie van het MH17-rapport. Maar het zal voor de internationale discussie groot verschil maken of de herkomst ondubbelzinnig vast te stellen is of niet."

“Er kan een moment komen dat het westen zegt: we gaan het WK boycotten”
Michael Kemper

Het is volgens Van der Togt heel belangrijk dat er ondertussen vooral plekken blijven bestaan waar de Russen en het westen met elkaar kunnen overleggen. "Het is een goed teken dat er nog geen ambassadeurs zijn teruggefloten, maar alleen lagere diplomaten."

Disfunctioneel Witte Huis

Wel is het enigszins zorgwekkend dat de Russen momenteel niet meer op het hoogste niveau vertegenwoordigd zijn in de NAVO-Rusland-raad, stelt hij. "Moskou heeft, al voor deze recente crisis, zowel zijn ambassadeur als de hoogste militair in die raad teruggetrokken. Het is nu onduidelijk of er in mei, zoals gepland, nog een overleg van de raad kan plaatsvinden. Dat is toch een plek waar de koppen bij elkaar kunnen worden gestoken om met z’n allen te denken hoe de situatie wellicht kan worden opgelost."

De Amerikaanse president Donald Trump heeft weliswaar terloops gesuggereerd in Washington een topconferentie met Poetin te organiseren. "Maar zo'n uitlating heeft weinig waarde van het op dit moment - zeker als het om buitenlandpolitiek gaat - volstrekt disfunctionele Witte Huis."

WK Voetbal

Hoogleraar Michael Kemper van de Universiteit van Amsterdam denkt dat Rusland er geen enkel belang bij heeft om het conflict nog verder op de spits te drijven. "Laten we niet vergeten dat het WK Voetbal er aan komt", stelt hij. "Als deze lijn zich voortzet, kan er een moment komen dat het westen zegt: we gaan het WK boycotten. En daar zit Moskou absoluut niet op te wachten."

Kemper gelooft overigens heel stellig niet dat Skripal in opdracht van Poetin is vermoord. "Ik denk dat daar nog steeds geen onomstotelijk bewijs voor is. En als de OPCW nu aantoont dat het bijvoorbeeld een actie was van Russische maffiosi in Londen, heeft May een groot probleem."

Dat het om Russisch gif zou gaan, bewijst nog niets over de opdrachtgevers. "De uitvinders van novichok hebben het recept in de jaren negentig al uitgebreid in een boek uit de doeken gedaan. Juist om te voorkomen dat geheime diensten het gif zouden gaan gebruiken als geheim wapen."

Kwaad bloed

Kemper legt uit dat voor veel acties waar Rusland in het westen kwaad bloed mee zette vanuit het Russisch perspectief een logische verklaring te formuleren is. "De Russen zien bijvoorbeeld hun bemoeienis in Syrië als het opruimen van de puinzooi die het westen er in het gebied van gemaakt heeft", stelt de wetenschapper.

"Mede door de Amerikaanse inval in Irak is Islamitische Staat ontstaan die de oorlog in Syrië heeft gevoed. De annexatie van de Krim past ook in het buitenlandbeleid om meer invloed van het westen in de regio tegen te houden. Maar voor de aanslag op Skripal kan ik echt met geen mogelijkheid een logische Russische argumentatie bedenken."

Akkefietjes

Ruslanddeskundige Kraft van Ermel uit Groningen voorspelt dat er de komende tijd veel "akkefietjes" zullen komen waarbij de beide kampen elkaar de zwarte piet gaan toespelen. "De zaak Skripal is meer een symptoom dan een oorzaak", legt hij uit. "De relatie tussen het westen en Rusland is al jarenlang verziekt. De annexatie van de Krim, MH17, het gedoe met de Arctic Sunrise van Greenpeace, de boze demonstraties rondom de antihomowetten van Poetin. Iedereen heeft op dit moment extreem lange tenen en beide partijen zullen op elk incident gaan reageren om het eigen gelijk te halen."

Eerder deze week werd bijvoorbeeld een Russisch vliegtuig op Heathrow extra goed doorzocht, waarover het Kremlin direct haar onvrede kenbaar maakte. "En één ding is zeker: Rusland gaat geen schuld bekennen. Dat doen ze zelfs niet in gevallen waarbij met objectief bewijs aan te tonen is dat het Kremlin er achter zit, zoals bij de moord op oud-spion Litvinienko of de vergiftiging van de Oekraïense presidentskandidaat Joesjtsjenko."

Geen burgers omleggen

Of er meer aanslagen á la Skripal volgen, durft de Ruslandkenner niet te zeggen. "Dat hangt er - áls Rusland het al gedaan heeft - van af wat de exacte motieven waren om Skripal uit de weg te ruimen. Maar ik geloof niet dat we bang hoeven te zijn dat de Russische veiligheidsdiensten opeens willekeurige Europese burgers gaan omleggen."

Hij vindt het ook te ver gaan om te spreken van een nieuwe Koude Oorlog. "Tijdens die periode in de geschiedenis was er ondanks alle spanningen sprake van een opvallend stabiele situatie: er waren twee kampen die allebei ongeveer even sterk waren. Die hielden elkaar in evenwicht en de wereld was heel overzichtelijk ingedeeld in kamp 1 of kamp 2."

De situatie is nu een stuk gecompliceerder. "Het westen is in alle opzichten véél sterker dan Rusland: financieel, economisch, militair. En er zijn een paar andere sterke spelers waar je nu niet meer omheen kunt, zoals China. Dat land speelde in de Koude Oorlog nog geen rol van betekenis. De uitkomst van het spanningsveld dat nu is gecreëerd is eigenlijk niet te voorspellen."

Ongeschreven regels

Dat beaamt collega Van der Togt. "De Sovjet Unie hield zich aan allerlei ongeschreven regels tijdens de Koude Oorlog", legt hij uit. "Dat geldt voor het Rusland van nu zeker niet. De oplopende spanning zal niet ontaarden in een militair conflict. Maar Rusland weet heel goed wat het wil en is erg geconcentreerd bezig zijn eigen doelen na te jagen."

“Veel Russen hebben het gevoel dat hun land in de jaren negentig diep beledigd is”
Nicolaas Kraft van Ermel

Het militaire apparaat van de Russen mag niet groot zijn, maar het Kremlin schrikt er niet voor terug de militaire macht in te zetten. "Dat hebben ze aangetoond met bijvoorbeeld Oekraïne of Syrië. Dat zal bij de NAVO-landen niet snel het geval zijn; daar domineren vooralsnog vooral de flinke economische banden die veel Europese landen met Rusland hebben. Voor Nederland kan de afhankelijkheid van het buitenlandse gas alleen nog maar groter worden, nu we de Groningse gaskraan gaan dichtdraaien."

Grote rode knop

Ook Kemper vindt een vergelijking met de 'oude’ Koude Oorlog niet opgaan. "Het ging toen om twee ideologieën die lijnrecht tegenover elkaar stonden: het kapitalisme van het westen tegenover het communisme van het oosten. Op dit moment speelt ideologie echter geen prominente rol: het gaat nu louter om nationaal belang en patriottisme."

Bovendien was het doel van beide partijen in de tweede helft van de twintigste eeuw de tegenstander te vernietigen. "We leefden met het besef dat het ieder moment fout kon gaan omdat iemand in oost of west op een grote rode knop kon drukken. Nu is het doel zeker voor Rusland niet de vijand kapot te maken - daarvoor is iedereen economisch veel te afhankelijk van elkaar."

Verkiezingsbeloften

Poetin heeft ook absoluut niet als einddoel om een oorlog te beginnen met Europa. "Zijn enige doel is Rusland weer groot en machtig te laten lijken: dat is ook al jaren zijn belangrijkste verkiezingsbelofte", legt Kraft van Ermel uit. "Veel Russen hebben het gevoel dat hun land in de jaren negentig diep beledigd is, toen er op het internationale toneel van alles werd besloten zonder de Russen. Het was voor de burgers ook een rottijd: spaargeld verdampte, er was doorlopend inflatie. Poetin heeft daar een eind aan gemaakt en beloofd dat Rusland nooit meer door iemand genegeerd zal worden."

Aan Russische zijde staan overigens ook een hoop veranderingen op stapel nu president Poetin is herkozen. Hij wordt in mei opnieuw beëdigd en gaat naar verwachting de nodige kabinetswijzigingen doorvoeren. "Je kan er op rekenen dat de komende jaren rond het Kremlin een machtsstrijd gaat losbarsten", voorspelt Van der Togt.

"Gaat Poetin zelf een opvolger klaarstomen voor ná 2024? Of laat hij zich inspireren door zijn Chinese collega Xi Jinping die net de grondwet heeft laten aanpassen waardoor hij voor eeuwig in het zadel mag blijven zitten? Niet alleen de wereld, maar ook Rusland zelf gaat een onzekere, roerige periode tegemoet - dat is eigenlijk het enige dat zeker is."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie