Waarom het verzetten van de klok ons tijdelijk minder productief maakt

In de nacht van zaterdag op zondag gaat de zomertijd weer in en wordt de klok dus een uurtje vooruit gezet. Dat betekent dat het 's ochtends langer donker is en 's avonds langer licht. Hoeveel last heb je daarvan als je maandag weer naar je werk gaat?

Regelmatig laait de discussie over de zomertijd weer op. Veel mensen hebben moeite met de aanpassingen in hun dagritme en met de energiebesparing die het verzetten van de klok zou opleveren, lijkt het ook wel mee te vallen.

Het Europees Parlement stemde in februari over het voortbestaan van de zomertijd, maar kwam nog niet tot een afschaffing. Wel komt er een onderzoek naar het nut en de gevolgen ervan.
 
Sommige mensen hebben niet alleen op de korte termijn last van de wijziging in het dagritme, maar houden langere tijd problemen met in slaap vallen. En dat is niet bepaald bevorderlijk voor de prestaties op de werkvloer.

Melatonine

"Als het licht is wordt serotonine aangemaakt, wat opgewekt en levendig maakt. In het donker produceert het lichaam juist melatonine, wat je lichaam vertelt dat het tijd wordt om te gaan slapen. Door het licht te verplaatsen, wat gebeurt door het verzetten van de klok, wordt je biologische klok dus beïnvloed", legt arbeids- en organisatiepsycholoog Cobi Wattez van bedrijfszorgnetwerk Zorg van de Zaak uit.
 
"De biologische klok vertelt aan ons hoe laat het is; die klok verschilt van individu tot individu. Gemiddeld genomen loopt onze klok in de pas met zonsopgang en zonsondergang", vult chronobioloog Marijke Gordijn van de Rijksuniversiteit Groningen aan.
 
"Door het verzetten van de klok verschuift eigenlijk alleen onze sociale klok ten opzichte van licht en donker. De biologische klok moet zich aanpassen en dat is niet zo eenvoudig, want de tijd van zonsopgang en zonsondergang verandert immers niet. Late types kunnen hier wel vier weken last van hebben, mogelijk zelfs nog langer. Zij moeten doordeweeks opstaan op een tijd dat dat volgens hun biologische klok nog niet zou moeten. In het weekend volgen ze dan hun eigen ritme weer, wat tot een grotere sociale jetlag kan leiden", vertelt Gordijn.

Op de korte termijn hebben we volgens de chronobioloog vooral moeite met wakker worden en kunnen we korter slapen. "Je kunt minder alert zijn, vermoeider zijn en meer fouten maken. Ook kunnen er eerder ongelukjes gebeuren. Daarnaast lijkt het erop dat mensen als ze moe zijn meer zin hebben om te snacken en in het algemeen eerder ongezonde keuzes maken."

Ook kunnen we tijdelijk minder productief zijn op het werk, denkt Gordijn. "Dit speelt vooral 's ochtends vroeg."

Sociale jetlag

Op de langere termijn is volgens Gordijn vooral de sociale jetlag een probleem: de biologische klok en de sociale klok gaan dan niet gelijk op. De sociale klok wordt geleid door verplichtingen, zoals op tijd op het werk verschijnen en op een bepaalde tijd eten.

"Veel mensen vinden dat uurtje extra licht 's avonds wel lekker, maar je komt er moeilijker door in slaap. Dat uurtje extra licht kun je bovendien eigenlijk altijd nemen, door eerder op te staan", vindt Gordijn.

Volgens psycholoog Wattez valt het wel mee met het effect dat de zomertijd heeft op werkende mensen. "Het is vooral problematisch voor ouderen, zieken en kinderen. Maar daar hebben werkenden natuurlijk wel mee te maken, dat vraagt ook energie."

"Realiseer je dat je een weekje niet optimaal vitaal bent. Vooral alles wat met concentratie te maken heeft, zou eronder kunnen lijden", denkt Wattez.

Volgens de psycholoog kunnen werkgevers een positieve rol spelen door het bespreekbaar te maken en te laten weten dat ze zich ervan bewust zijn dat hun werknemers last kunnen hebben van het verschuiven van de klok. Ook kunnen mogelijke oplossingen besproken worden.

“Realiseer je dat je een weekje niet optimaal vitaal bent”
Psycholoog Cobi Wattez

Geleidelijk aanpassen

Zelf kun je volgens Wattez het beste "de weg van de geleidelijkheid" kiezen. "Je lichaam moet zich geleidelijk aanpassen aan de zomertijd. Verschuif bijvoorbeeld je bedtijd eerst een half uurtje en doe je gordijnen iets eerder dicht."
 
Gordijn onderschrijft dit. "Om de overgang minder groot te maken, kun je het beste al een paar dagen van tevoren beginnen met opschuiven, dus niet te laat naar bed en 's morgens zo veel mogelijk ochtendlicht meepakken. En verder niet te laat naar bed in het weekend."
 
Volgens de chronobioloog doen werkgevers er in het algemeen goed aan hun werknemers flexibeler te laten omspringen met hun werktijden.
 
"Het is altijd beter om mensen te laten kiezen of ze om 10.00 uur willen beginnen of juist liever om 7.30 uur. Dat komt de productiviteit en het welzijn van werknemers ten goede. Mensen zijn productiever als ze op hun eigen tijd kunnen werken. Daar hebben werkgevers ook profijt van", aldus Gordijn.
 
Wat Gordijn betreft, moet de zomertijd afgeschaft worden. "Er wordt ook wel eens over gediscussieerd of we niet de zomertijd moeten houden in plaats van de wintertijd. Maar dan zou het hier in de winter pas om een uur of 10.00 licht zijn."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie