De Amerikaanse president Donald Trump stuurde deze week schokgolven door de wereldeconomie met zijn aankondiging van importheffingen op aluminium en staal. Experts vrezen een handelsoorlog met de EU en landen als China. Maar wat is eigenlijk het doel van de Amerikaanse regering?

Trump staat inmiddels bekend om zijn wispelturige beleid, maar over één ding is hij al decennia duidelijk: internationale handel is oneerlijk en de VS moet meer van zich af slaan. De president ziet de wereldeconomie als een speelveld met duidelijke winnaars en verliezers, en het handelstekort met landen als China betekent volgens hem dat de Amerikanen aan het verliezen zijn.

Met zijn aankondiging van fikse importheffingen - 25 procent op staal en 10 procent op aluminium - houdt hij zich dan ook aan een van zijn belangrijkste campagnebeloften.

"Als je achterloopt op elk land, zijn handelsoorlogen zo slecht nog niet", zei Trump dinsdag nog tijdens een gezamenlijke persconferentie met de Zweedse premier. Een van de eerste stappen die Trump als president nam was terugtrekking uit het Trans-Pacific Partnership, een nieuwe handelsovereenkomst met elf andere landen. De invoerheffingen zijn een verdere voortzetting van zijn America First-beleid.

Economen zeggen dat de invoerheffingen meer banen zullen kosten in sectoren die staal en aluminium inkopen, dan ze zullen redden in de metaalsector. Zelfs de branchevereniging van de Amerikaanse aluminiumsector zegt te vrezen dat de heffingen "meer kwaad dan goed" zullen doen.

En het Republikeinse establishment huivert van Trumps aanval op de vrijhandel, die rechtstreeks tegen de traditionele normen van de Republikeinen in gaat. Maar liefst 107 Republikeinse leden van het Huis van Afgevaardigden spraken in een brief hun zorgen uit over het plan van Trump. Zulke weerstand uit de eigen partij zou voor de meeste presidenten ondenkbaar zijn.

Adviseurs

Trump is echter standvastig. "We krabbelen niet terug", zei hij eerder deze week. Het leidde tot het ontslag van zijn belangrijkste economisch adviseur Gary Cohn, die juist een groot voorstander van vrije internationale handel is.

In plaats van Cohn volgt Trump het advies van zijn adviseur Peter Navarro, auteur van het boek Death by China en een groot voorstander van een agressieve handelsstrategie. Volgens ingewijden die spraken met Amerikaanse media hielden Cohn en Navarro al maandenlang discussies over invoertarieven in het Witte Huis, en koos Trump uiteindelijk de kant van Navarro.

De Amerikaanse president kan zonder overleg met het Congres invoerheffingen opleggen, dus veel kunnen zijn Republikeinse partijgenoten niet doen aan de plannen van Trump. Maar achter de schermen lobbyden ze afgelopen week met man en macht om de heffingen te beperken.

Dat heeft enig succes gehad: Canada en Mexico worden voorlopig uitgezonderd van de heffingen, maar andere bevriende landen nog altijd niet. "Als je heffingen invoert op je bondgenoten, dan vraag je je af wie je vijanden zijn", zei Mario Draghi, voorzitter van de Europese Centrale Bank, donderdag.

Voor de Republikeinen in het Congres is het inmiddels bijna routine dat Trump af en toe regelrecht tegen de partijlijn ingaat; onlangs gebeurde dat nog toen hij ineens opriep tot strengere wapenwetten. Dat was de afgelopen jaren onbespreekbaar in de Republikeinse partij.

Het zal sommige Republikeinen voor lastige keuzes stellen in de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen van november. Volgen ze Trump of houden ze toch vast aan de Republikeinse tradities? De breuklijnen in de partij zullen in ieder geval verder worden blootgesteld.

Nixon

Trump is niet uniek met zijn beslissing om invoerheffingen op te leggen. In 1971 plaatste Richard Nixon een heffing van maar liefst 10 procent op álle geïmporteerde producten. Dat was uiteindelijk een succes, zegt Edward Alden van de denktank Council on Foreign Relations tegen NU.nl. "Nixon had een duidelijk haalbaar strategisch doel op de korte termijn."

Nixon wilde dat andere landen, waaronder Duitsland en Japan, de waarde van hun valuta omhoog zouden drijven. Vier maanden nadat hij zijn heffingen invoerde, werd een deal gesloten: de handelspartners van de VS zouden hun valuta meer waard laten worden, en de Amerikaanse invoerheffingen werden weer afgeschaft.

"In dit geval weet ik niet wat het strategische doel van Trump is", zegt Alden. "Hij suggereerde vaag dat hij [de heffingen] zou heroverwegen als andere landen aardiger zijn voor de VS. Maar hij heeft geen duidelijk strategisch doel voor ogen, dus dat is heel anders."

“Dit creëert mogelijk een gigantische maas in de regels van de WHO”
Edward Alden

Alden is bezorgd dat de handelsoorlog van Trump een slecht voorbeeld zal stellen voor andere leden van de Wereldhandelsorganisatie (WHO). Leden van de WHO mogen niet zomaar importheffingen invoeren, dus beroept de VS zich in dit geval op de nationale veiligheid. Volgens de regering-Trump is de binnenlandse metaalindustrie van essentieel belang voor de veiligheid van de VS, en zijn beschermende maatregelen daarom op hun plaats.

"Dit creëert mogelijk een gigantische maas in de regels van de WHO", zegt Alden. "Als elk land 'nationale veiligheid' kan roepen om allerlei import te blokkeren, dan zijn er zeker veel landen die dat ook zullen doen." Zo wordt de internationale handel in alle richtingen minder vrij, vreest hij.

China was in de afgelopen vijftien jaar een pionier in het oprekken van de WHO-regels, onder meer met overheidssubsidies op de productie van metalen als staal en aluminium. Andere WHO-leden zouden er juist meer aan moeten doen om de regels van de organisatie strenger te handhaven, vindt Alden. "Er is een verzwakking geweest van de normen en disciplines van de WHO, grotendeels door China. Maar als de VS hieraan meedoet, kan dat denk ik fataal zijn voor de WHO."

Europese Unie

In 2002 was George W. Bush de laatste president die invoerheffingen op buitenlands staal invoerde. Maar toen de EU een jaar later op het punt stond om tegenmaatregelen te treffen, trok Bush zijn heffingen weer in. Zijn poging om banen in de Amerikaanse staalindustrie te redden, slaagde niet.

De Europese Commissie dreigt nu weer met invoerheffingen op Amerikaanse producten, zoals motorfietsen, bourbon en spijkerbroeken. Niet geheel toevallig komen die producten uit de staten van de Republikeinse leiders Paul Ryan (Milwaukee) en Mitch McConnell (Kentucky), en de Democratische Senaatsleider Nancy Pelosi (Californië).

De grote vraag is of Trump net als Bush kan worden afgeschrikt door Europese dreigementen. Op Twitter lijkt de Amerikaanse president juist aan te sturen op escalatie van het handelsconflict met de EU: "Als de EU zijn al enorme heffingen en barrières op Amerikaanse handel wil vergroten, dan zullen wij simpelweg een belasting op hun auto's invoeren, die vrijelijk de VS instromen", schreef Trump vorige week. "Grote onbalans in de handel!"

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend