Siberische kou op komst: Waarom willen we toch zo graag schaatsen?

Zodra het maar even vriest, gaat het hart van de meeste Nederlanders sneller kloppen: we kunnen misschien wel schaatsen. Hoe komt het toch dat schaatsen zo in ons DNA zit? En levert de korte Siberische kou de komende week genoeg ijs voor lange tochten?

Om met het slechte nieuws te beginnen: nee, er komt deze winter geen Elfstedentocht. "We zijn oprecht blij dat de tocht zo blijft leven", stelt woordvoerder Immie Jonkman van Vereniging De Friesche Elf Steden. "Maar het is te laat in het jaar. Het is een milde winter geweest, daar verandert één week vriezen niets aan. We zijn, hoe jammer ook, nog mijlenver verwijderd van het punt waarop we überhaupt samen zouden komen."

Sowieso is het nog maar de vraag of er de komende week op natuurijs geschaatst kan worden, voegt woordvoerder Femke Goutbeek van het KNMI daar aan toe. "Het gaat zeker koud worden, en de temperatuur zal een aantal dagen zowel overdag als 's nachts onder nul liggen", stelt ze.

"Maar na donderdag is de kans groot dat het overdag weer gaat dooien. Op weilandjes en ijsbanen zal er zeker geschaatst kunnen worden. Maar, hoewel ik geen ijsexpert ben, de periode van vorst is vermoedelijk echt te kort om natuurijs te vormen."

Hype-stand

Dit bevestigt ook officiële ijsmeester Sytse Kroes van De Friesche IJsbond. "Zoals we in Friesland zeggen: op voorspellingen kan je niet schaatsen", lacht hij. Kroes vindt het altijd heel wonderlijk hoe iedereen gelijk in de hype-stand schiet zodra het gaat vriezen.

"Natuurijs heeft een lange aanloop nodig. Een goede winter begint in december, dan heeft het ijs alle tijd om te groeien. Onder die omstandigheden kan je in februari lange schaatstochten rijden. Maar dit jaar ontbrak die hele aanloop. Deze week zorgt er hooguit voor dat het water flink afkoelt."

Sterke oostenwind

Meteoroloog Raymond Klaassen van Weerplaza heeft nog wel enige hoop dat er plekken zijn waar wel natuurijs gaat groeien. "Het hangt ervan af hoe diep het water is, en of het water in een windluwe omgeving ligt", legt hij uit. "Maar de sterke oostenwind die we verwachten is niet bevorderlijk voor de groei van ijs. Die zorgt vooral voor een verdere daling van de gevoelstemperatuur."

De drie experts snappen wel dat veel mensen verlangen naar schaatsen op natuurijs. "De gemiddelde temperatuur stijgt, dus de kans op schaatsen wordt gemiddeld kleiner", rekent Klaassen voor. "In de jaren zeventig en tachtig ging er vrijwel geen jaar voorbij zonder een periode dat iedereen kon schaatsen. Nu zijn er zelfs jaren dat het helemaal niet kan, koppelen steeds meer mensen schaatsen aan nostalgische warme gevoelens."

Tijd doden

Het is wetenschappelijk moeilijk te bewijzen. Maar Nederland was een van de eerste landen waar men schaatsen 'ontdekte' als tijdverdrijf én slimme manier om in de koude maanden van A naar B te komen. "De winter is van nature een nare tijd", legt traditiedeskundige Ineke Strouken uit. "Het was lang donker, brandstof en voedsel waren schaars en het was koud in huis. Daarnaast hadden mensen relatief veel vrije tijd, omdat er nauwelijks op het land gewerkt kon worden. Dan ga je iets bedenken om die tijd te doden én om jezelf iets meer plezier te geven in die lastige maanden."

De eerste schaatsen die in Nederland zijn gevonden, dateren uit de dertiende en veertiende eeuw. "Er zijn veel prachtige schilderijen van Hendrick Avercamp en Breughel waarop je kan zien hoe een groot deel van het winterleven zich aan het einde van de middeleeuwen op het ijs afspeelde", legt Strouken uit. "Het bood vertier, kinderen speelden met priksleeën van botten. Er waren al koek- en zopie-tentjes langs de kant. De schaatstraditie zit ons Nederlanders echt in de genen."

Vrijheid en leven

Schaatsen is een van de belangrijkste tradities die Nederland rijk is, mede doordat het al zoveel eeuwen wordt beoefend. "We associëren het met sociale cohesie, met gezelligheid, met licht in de tijd van duisternis. Én met schaatsen op natuurijs, iets dat mensen in het buitenland vaak niet zo goed snappen. Die denken: op een ijsbaan schaatsen is net zo gemakkelijk, dan weet je in elk geval dat het ijs goed is. De winter voelt voor veel Nederlanders niet compleet zonder natuurijs."

IJsmeester Kroes beaamt deze stelling uit eigen ervaring. "Bij ons in Friesland staat schaatsen ook voor vrijheid, voor nieuw leven, voor nieuwe mogelijkheden", legt hij uit. "Door al het water zijn veel plaatsen in onze prachtige provincie vaak moeilijk bereikbaar. IJs opent voor ons letterlijk een nieuwe wereld. Traditioneel is de winter in Friesland ook een tijd van familiebezoek, omdat het dan veel sneller en eenvoudiger ging dan in de zomer." Zijn vader woonde als jongetje op een afgelegen boerderij aan het water. "Hij moest met de boot naar school, dat duurde bijna twee uur. Op de schaats was hij er in een half uur."

Kwetsbare traditie

Strouken vreest echter voor het voortbestaan van de traditie als de temperatuur blijft stijgen en de kans op schaatsen op natuurijs elk jaar blijft afnemen. "Erfgoed en tradities zijn heel kwetsbaar", legt ze uit. "Je mist ze niet tot ze bijna zijn verdwenen. Het gaat soms om heel kleine dingen: veel mensen weten nu bijvoorbeeld al niet meer wat het betekent om met een warme kruik naar bed te gaan. Dat was vroeger onlosmakelijk met de winter verbonden, maar is verdwenen sinds we centrale verwarming en geïsoleerde huizen hebben."

Zulke processen voltrekken zich, onbewust, ook op grotere schaal. "Er groeit nu al een generatie op die niet meer weet hoe het is om elke winter op natuurijs te kunnen schaatsen."

Het is zinloos om je af te vragen of dat erg is, want er valt weinig tegen deze ontwikkeling te doen. "Ik heb soms ook het gevoel dat de schaatsfans gewoon wat harder roepen dan de mensen die er helemaal niets mee hebben", stelt meteoroloog Klaassen van Weerplaza. "We kregen veel reacties op een poll op onze website deze week; 50 procent van de respondenten zit helemaal niet te wachten op zo'n koude periode, sneeuw of ijs. Die vinden het stiekem, ondanks alle tradities, netto helemaal niet zo erg dat de winters gemiddeld wat zachter worden."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie