Mocht Albert Heringa zijn moeder wel of niet helpen met sterven?

Het is bijna tien jaar geleden dat Albert Heringa zijn 99-jarige moeder, op haar uitdrukkelijke wens, hielp een einde aan haar leven te maken. En nog steeds hangt hem een voorwaardelijke celstraf boven het hoofd.

De keuze om zijn moeder het bakje yoghurt met de tientallen pillen te geven dat uiteindelijk zou leiden tot haar dood, moet hij woensdag voor de rechtbank van Den Bosch weer verantwoorden.

De Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) spreekt over een zitting die "mogelijk geschiedenis kan schrijven". Is het een mogelijkheid dat iedereen in de toekomst legaal hulp kan bieden bij zelfdoding?

Heringa plande samen met zijn moeder het einde van haar leven nadat hij erachter kwam dat zijn moeder, Maria Heringa, pillen aan het opsparen was. "Ik schrok. Het zou helemaal niet goed gaan met die combinatie pillen. Ik heb aangeboden om te helpen, en dat was voor haar een opluchting", aldus Heringa.

Het moment van het innemen van de pillen, en de weg ernaar toe legde hij vast in de documentaire De laatste wens van Moek. "Ik wilde een punt aan de orde stellen."

Euthanasie mag sinds de invoering van de 'euthanasiewet' in 2002 alleen gepleegd worden door artsen en ook alleen als er sprake is van "ondraaglijk en uitzichtloos lijden". De Hoge Raad heeft daar in hetzelfde jaar tevens aan toegevoegd dat dit lijden moest voortkomen uit een "medisch geclassificeerde somatische of psychische ziekte of aandoening".

De huisarts van Moek, zoals Maria Heringa genoemd wordt, weigerde mee te werken aan haar wens om te sterven. Heringa wist door de uitspraak van de Hoge Raad dat het vinden van andere welwillende artsen moeilijk zou gaan. Het is voor niet-artsen of naasten überhaupt niet toegestaan om hulp te bieden bij zelfdoding. Heringa wist dat wat hij deed strafbaar was.

“Ik had mijn moeder moeten verraden, daar begin ik niet aan.”
Albert Heringa

Schuldig

In 2013 oordeelde de rechter daarom ook dat hij schuldig was. Maar de rechter legde geen straf op. Het OM ging tegen die uitspraak in beroep, waarna het gerechtshof in 2015 oordeelde dat Heringa ontslagen werd van rechtsvervolging. Er was volgens het hof sprake van een noodtoestand. Maar het OM gaf niet op en ging in cassatie. De Hoge Raad verwierp vervolgens het eerdere ontslag van rechtsvervolging. En nu moet Heringa dus opnieuw zijn keuzes verantwoorden. 

De Hoge Raad zei ''zeer strenge eisen'' te stellen aan de hulp bij zelfdoding door een niet-arts. Volgens de Hoge Raad heeft het gerechtshof in Arnhem in 2015 te makkelijk het beroep op noodtoestand gehonoreerd, omdat er geen arts was te vinden.

"Hulp bij zelfdoding kan alleen straffeloos als deze hulp is gegeven door een arts. De verdachte is geen arts en kan daarom geen beroep doen op de strafuitsluitingsgrond van de euthanasiewetgeving", aldus de officier van justitie.

“Iemand die wil sterven, laat je niet alleen.”
NVVE-directeur Agnes Wolbert

'Onbegrepen'

Heringa zegt dat hij zich vaak "onbegrepen" voelt door het OM. "De laatste keer werden er bijvoorbeeld vragen gesteld waarvan ik dacht: 'Hoe kom je erbij?' Ze vroegen bijvoorbeeld waarom ik de medicijnen niet heb weggenomen. Hun denkwijze ging niet om mijn moeder, maar om te zorgen dat ík niet strafbaar was. Het ging mij om mijn moeder en om het feit dat ze dood wilde. Dat is een legitieme wens van haar en het was anders niet realiseerbaar."

"En ze vroegen waarom ik het tehuis niet heb ingelicht. Het OM vindt dat ze dat maar in haar eentje moest doen. Dat vind ik een ondoorzichtige en ondoorgrondelijke werkwijze. Ik had mijn moeder moeten verraden, daar begin ik niet aan. Ik vind het onbegrijpelijk dat ze naar dit soort redeneringen grijpen om mij in diskrediet te brengen."

De NVVE denkt dat de uitslag van woensdag "een stap in de goede richting kan zijn". "Een rechtbank zou nu kunnen zeggen dat ook niet-artsen bij hulp aan zelfdoding onder bepaalde voorwaarden niet strafbaar zouden zijn", aldus NVVE-directeur Agnes Wolbert.

"Wij vinden dat niet-artsen ook hulp bij zelfdoding zouden moeten bieden. Soms willen mensen het zo veel mogelijk in eigen regie houden. Het is natuurlijk een complexe zaak, maar wij zeggen: iemand die wil sterven, laat je niet alleen", aldus Wolbert. Volgens de NVVE is er ook vraag naar mogelijkheden zonder artsen. Sommige mensen willen geen arts naast hun sterfbed of willen geen arts die hun stervenswens beoordeelt.

Heringa: "Het OM vroeg: 'Vond u dat uw moeder leed?' Ik denk dan: ja, dat heeft mijn moeder zelf bepaald. Dat is niet aan mij."

De moeder van Heringa had hartfalen, rugklachten en was nagenoeg blind. Maar dat was volgens Heringa niet de reden voor haar wens om te sterven. "Mijn moeder had gewoon een klaar-met-het-levengevoel", zegt Heringa. Dat 'gevoel' komt sowieso al niet in aanmerking voor euthanasie.

“De negentigers van nu weten heel goed wat ze zelf willen.”
Agnes Wolbert

Artsen

Daarnaast is het lastig om een arts te vinden die bereid is euthanasie uit te voeren. Alle gevallen verschillen van elkaar en zijn complex. De huisarts weet vaak ook geen antwoord op complexe vraagstukken, beaamt ook Wolbert.

Dat tekort is terug te zien bij de Levenseindekliniek, die in 2012 haar deuren opende. De kliniek zegt het aantal aanvragen niet meer aan te kunnen. In 2017 kreeg de kliniek 2.500 aanvragen binnen, een groei van 36 procent ten opzichte van 2016. De gevolgen zijn lange wachtlijsten en stiekeme euthanasiegevallen waarbij het fout kan gaan.

Het groeiende aantal aanvragen voor euthanasie heeft volgens Wolbert ook te maken met het groeiende aantal ouderen. "De negentigers van nu weten bovendien heel goed wat ze zelf willen. Ze hebben Nederland helpen opbouwen. En steeds meer mensen zijn daarbij betrokken, ook kinderen zien hun ouders worstelen", zegt Wolbert.

“Ouderen kunnen ook zonder dat het uitgesproken wordt de druk voelen van hun omgeving.”
Kamerlid Carla Dik-Faber

'Gevaarlijke route'

Het toestaan van hulp bij zelfdoding zonder arts kan dus op een mogelijke oplossing lijken, maar er zijn ook andere geluiden. De commissie Schnabel, in het leven geroepen om ruimere juridische mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding te onderzoeken, zegt dat aanpassingen in deze wet "onwenselijk" en "onnodig" zijn.

Ook ChristenUnie-Kamerlid Carla Dik-Faber is kritisch over het toestaan van hulp bij zelfdoding. "Ik vind dat een gevaarlijke route om in te slaan. In de wet is euthanasie met hulp van een arts al toegestaan. Maar wel met zorgvuldigheid als belangrijke voorwaarde. Als je hulp bij zelfdoding ook buiten het medische circuit toestaat, heb je kans op misbruik en gevoelens van onveiligheid."

"Ouderen kunnen ook zonder dat het uitgesproken wordt de druk voelen van hun omgeving. Een arts kan daar nog op toezien, maar bij hulp bij zelfdoding zonder arts ontbreekt dat toezicht. De overheid is er om mensen te beschermen, juist de meest kwetsbare mensen", aldus Dik-Faber.

"En ja: ik snap dat je als overheid niet het gehele lijden kan wegnemen. Maar ik wil dat we wel alles op alles zetten om gevoelens van eenzaamheid weg te nemen en dat ouderen zich niet door onze samenleving afgeschreven voelen."

Of de zaak überhaupt een stap richting ruimere regelgeving wordt, moet woensdag blijken. Heringa is voor woensdag in ieder geval op alles voorbereid en heeft na tien jaar nog geen greintje spijt.

Hij is nog steeds "zielsgelukkig" dat hij zijn moeder heeft kunnen helpen. "Het blijft voor mij wel ongemakkelijk. Maar ik moet me 'bedapperen'. Dat is een Gronings woord dat ik tot leven heb geroepen, ik heb er zelfs een certificaat voor. Het betekent: jezelf moed inpraten."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Gerelateerde artikelen

Tip de redactie