Na een knotsgekke verkiezingsstrijd in de Amerikaanse staat Alabama hebben de Democraten deze week een extra Senaatszetel weten op te pikken. Wat betekent de overwinning voor het politieke landschap, en kunnen de Democraten in 2018 verdere overwinningen boeken op de Republikeinen van president Donald Trump?

De overwinning van Democraat Doug Jones, afgelopen dinsdag, was een 'perfect storm'. Allerlei elementen moesten samenkomen om Alabama níet op een Republikein te laten stemmen.

Ten eerste had er helemaal geen verkiezing hoeven zijn. Maar president Trump koos ervoor om senator Jeff Sessions zijn minister van Justitie te maken, waardoor er een zetel vrijkwam en een speciale verkiezing moest worden uitgeroepen. (Trump zal om meerdere redenen spijt hebben van de aanstelling van Sessions; die maakte ook de weg vrij voor het Rusland-onderzoek dat al meerdere Trump-adviseurs heeft geveld.)

In de Republikeinse voorverkiezingen ging het tussen twee mannen: Luther Strange, een doorsnee-Republikein die op interim-basis al de zetel van Sessions had overgenomen, en Roy Moore, een extreem conservatieve en fundamentalistisch christelijke Republikein met een door schandalen geplaagd verleden.

Moore ontving steun van voormalig Trump-adviseur Steve Bannon en was sowieso meer uit Trumpiaans hout gesneden. Maar onder druk van het Republikeinse establishment steunde Trump in de voorverkiezingen toch Strange. Het was tevergeefs: Moore won met een ruime marge en werd de Republikeinse kandidaat.

Onthullingen

Daarmee leek de strijd al gestreden. De Democratische Partij speelt in Alabama geen enkele rol van betekenis en had deze verkiezingsstrijd normaal gesproken nooit kunnen winnen. Maar dit zijn geen normale tijden: de woekerende #MeToo-onthullingen en de geringe populariteit van Trump werden Moore toch nog fataal.

Ongeveer een maand voor de verkiezingen onthulde de Washington Post dat Moore verschillende malen een relatie probeerde aan te gaan met tienermeisjes, toen hij zelf al in de dertig was. Hij zou een 14-jarige zelfs hebben aangerand.

Moore ontkende alles, maar er kwamen steeds meer vrouwen tevoorschijn met beschuldigingen. Een deel van de kiezers zou de aantijgingen nooit geloven - ze kwamen immers van de 'fake news'-media die Trump zo veracht - maar met name onder vrouwelijke kiezers verloor Moore steun.

Hij wist de vele Afrikaans-Amerikaanse kiezers van Alabama bovendien niet aan te spreken. Uit een exitpoll bleek dat maar liefst 96 procent van de zwarte kiezers op Jones stemde. Moore hielp zijn vooruitzichten bovendien niet door onlangs nog te zeggen dat Amerika op zijn best was toen slavernij nog legaal was.

Meerderheid

Door de overwinning van Jones slinkt de meerderheid van de Republikeinen in de Senaat naar 51, tegen 49 Democraten. Dat zal het nog moeilijker maken om wetten aan te nemen, want een aantal Republikeinse senatoren ziet niks in het populisme van Trump en begint steeds luidruchtiger dwars te liggen. Elke zetel is dus cruciaal, denkt Amerika-kenner Koen Petersen.

"De diversiteit binnen de Republikeinen en binnen de Democraten is gewoon heel groot", zegt hij. Congresleden moeten luisteren naar de achterban in hun staat of district, niet alleen naar het partijleiderschap. "Daardoor ben je nooit zeker van hun stem."

Vingerwijzen

Na de overwinning van Jones begon direct het vingerwijzen in de Republikeinse partij. Meest populaire boeman is Bannon, die juist had beloofd om met kandidaten van het kaliber-Moore de Republikeinse partij overhoop te halen. Dat is in zekere zin gelukt, maar dan zonder de verkiezingswinst waar hij voor ging.

"De oorlog van Bannon tegen de Republikeinse Partij mislukte, ketste af en raakte de president", zei politiek strateeg Scott Reed tegen de Washington Post. "Steve Bannon kostte ons niet alleen een kritieke Senaatszetel in een van de meest Republikeinse staten van het land, maar hij betrok ook nog de president van de Verenigde Staten bij zijn fiasco", zei een bondgenoot van Republikeins Senaatsleider Mitch McConnell tegen de New York Times.

Onder Democraten wordt de winst van Jones uitbundig gevierd, ook omdat hij voorzichtig al wordt gezien als voorbode op een nog grotere verkiezingswinst in 2018. Dan vinden er verkiezingen plaats voor 33 Senaatszetels en alle zetels in het Huis van Afgevaardigden.

"Niet elke verkiezing zal voor Republikeinen zo slecht gaan als de Senaatsverkiezing in Alabama", schreef de bekende datajournalist Nate Silver deze week. "Maar als er genoeg half zo slecht gaan, of zelfs maar een derde minder slecht, dan zullen ze het volgend jaar toch zwaar krijgen."

2018

In het Huis van Afgevaardigden moeten de Democraten netto 24 zetels winnen om een meerderheid te krijgen. Als de populariteit van Trump achterblijft, moet dat haalbaar zijn, denkt Petersen. In de afgelopen decennia wist alleen president George W. Bush zetels te winnen bij de tussentijdse verkiezingen in zijn eerste termijn. Dat was kort na de aanslagen van 11 september 2001.

"Op die verkiezingen na is het altijd standaard zo geweest dat een president in zijn eerste termijn verliest bij de tussentijdse verkiezingen", zegt Petersen. Volgens hem zullen de verkiezingen volgend jaar gaan over de vraag wie de schuld krijgt van de disfunctionele Amerikaanse politiek.

Het vertrouwen in Trump is laag, maar nóg veel minder mensen hebben vertrouwen in het Congres en in de andere Amerikaanse politieke instituties. "De vraag gaat zijn: geloven we Trump, die dat wantrouwen deelt? En stemmen we op hem om daar hervormingen door te voeren? Of schrijven we hem af omdat hij een hopeloze president is?"

Eenheid

Het zal voor de Democraten een stuk moeilijker worden om de Senaat te veroveren. Er staan in 2018 veel meer Democratische dan Republikeinse Senaatszetels op het spel, en verschillende Democratische senatoren lijken kwetsbaar. Joe Manchin en Heidi Heitkamp moeten hun zetel bijvoorbeeld verdedigen in staten waar Trump meer dan twee keer zo veel stemmen ontving als Hillary Clinton.

Wel zullen de Republikeinen een manier moeten vinden om de verkiezingen eensgezinder te lijf te gaan. Als er volgend jaar weer zwakke kandidaten als Moore op het stembiljet komen te staan, kan het voor de Democraten ineens makkelijk scoren worden.

Het verlies van Moore is wat dat betreft een opsteker voor de traditionele Republikeinen, denkt Petersen. Bannon heeft direct een flinke tegenslag gehad in zijn 'oorlog' tegen het establishment. "Dat moet Republikeinen nu gerust stellen."

Volgens Petersen zal het niet makkelijk worden om Trumpiaanse kandidaten te verkiezen in 2018. "Het zal hier en daar vast wel lukken, zeker bij afgevaardigden in een district met een paar duizend kiezers. Maar statewide, voor die Senaatszetels, dat gaat veel lastiger worden."

Wat Bannon in het komende jaar precies van plan is, is nog niet bekend. Sinds het verlies van Moore is hij niet meer in het openbaar gezien.

Wil je wekelijks een update ontvangen over de Amerikaanse politiek? Schrijf je dan hier in voor de e-mailnieuwsbrief Vijftig Staten van redacteur Jeroen Kraan.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend