Zondag gaat de nieuwe dienstregeling op het spoor van start. Een jaarlijks fenomeen, maar hoe komt die monsterklus eigenlijk tot stand?

Meer treinen op verschillende trajecten, minder overstappen, kortere reistijden, maar ook worden de reizigers vanaf zondag stapsgewijs aangesproken met ‘beste reizigers’ en niet meer met ‘dames en heren’, opdat "alle reizigers zich welkom voelen".

Bij de Nederlandse Spoorwegen wordt er twee jaar van tevoren al gekeken naar of grote veranderingen plaats gaan vinden, zoals nieuwe stations, waar extra spoor bij komt of waar bijvoorbeeld in de omgeving wordt gebouwd waardoor meer reizigers die richting op moeten. Een jaar van te voren wordt er opgeschaald en gaan econometristen aan de slag met het leggen van de puzzel.

Een dienstregeling voor treinen is volgens Erik Kroeze, woordvoerder van de NS, veel moeilijker te maken dan bijvoorbeeld die van bussen of van trams. "Bij een tram kan je kijken hoe lang die er over doet om van Amsterdam Amstel naar Sloterdijk te komen. Als dat 35 minuten is, plan je hem voor die tijd in. Bij treinen zijn er veel meer punten op het spoor waar andere treinen kruisen dus heb je meer rode seinen. Het streven van de dienstregeling is om een trein zo in te plannen dat die nooit voor een rood sein komt."

Het voorstel van NS voor de nieuwe dienstregeling, maar ook die van andere vervoerders zoals Arriva, Connexxion en Keolis en van de goederenvervoerders, moet in april bij ProRail liggen. Die gaat vervolgens kijken wie wat wil op de zevenduizend kilometer aan het spoor en of de verschillende voorstellen op elkaar kunnen aansluiten. In de derde week van augustus wordt de definitieve dienstregeling door ProRail vastgesteld en elk jaar in december wordt hij ingevoerd.

Grootste uitdaging

De grootste uitdaging zit de komende weken vooral op het traject Amsterdam - Eindhoven, waar zeven dagen per week om de 10 minuten een trein moet gaan rijden. De proef die hiermee vanaf september liep, waarbij op de woensdagen tussen 7.00 uur en 19.00 uur 144 intercity’s om de tien minuten reden, verliep voorspoedig, dus nu moet dit elke dag van de week gaan gebeuren.

"Zo spannend als vorig jaar gaat de invoering van de nieuwe dienstregeling niet worden", aldus Kroeze. "Toen was de hele dienstregeling omgegooid en nu borduren we daarop verder. Maar die tienminutentrein heeft wel onze aandacht. Want wat op papier was uitgedacht had in de praktijk succes, maar zeven dagen per week is toch anders dan één dus het is nog even spannend hoe dat gaat lopen."

Den Bosch

Door de komst van de tienminutentrein is het knooppunt Den Bosch bijzonder geworden omdat daar, naast de standaard treinen die om de 15 minuten vertrekken, nu ook intercity’s in een sneller ritme het station aandoen. "Dat zijn twee puzzels die lastig met elkaar te verenigen zijn, dus dat is ook de reden waarom er op Den Bosch de meeste aanpassingen in de dienstregeling zijn gekomen."

Gevolg is ook dat de conducteurs nog meer op de seconde moeten gaan rijden doordat er meer treinen rijden op het traject Amsterdam - Eindhoven, de afstand tussen de treinen kleiner is geworden en het dus ook lastiger is om onderweg de opgelopen vertraging in te halen.

Dit betekent ook dat de conducteurs vaker voor die vijfhonderd mensen in de trein moeten kiezen dan voor die ene passagier die na het fluitsignaal nog aan komt rennen. Kroeze: "Vroeger kon de conducteur nog denken: die vertraging haal ik onderweg wel in, maar dat gaat nu minder goed, omdat er zes treinen in het uur rijden in plaats van vier."

Op scherp

Bij ProRail, dat naast de capaciteit op het spoor ook gaat over de verkeersleiding, staan de medewerkers op de eerste dag op scherp. "Het is altijd de vraag hoe de dienstregeling in de praktijk gaat uitpakken", aldus Marry van Dijke, officier van dienst spoor van ProRail.

"Er zitten daarom zondag extra mensen klaar in het OCCR (Operationeel Controle Centrum Rail, red.) in Utrecht die alles in de gaten houden. En omdat Ajax in Amsterdam tegen PSV speelt en er werkzaamheden staan gepland rond Amsterdam Zuid, vraagt dat om extra aandacht."

Daarnaast wordt er zondag ook nog eens sneeuw voorspeld, dus met het oog daarop wordt er in de aanloop  contact gehouden met meteorologisch instituut Weerplaza om op de hoogte te blijven van de laatste weervoorspellingen. Een dag van te voren wordt dan bepaald welke maatregelen er nodig zijn.

Van Dijke: "Voor de eerste veertien dagen dat de nieuwe dienstregeling in gebruik wordt genomen hebben wij een speciaal evaluatieteam klaar staan dat van dag tot dag gaat kijken hoe de nieuwe planning in de praktijk loopt. We hebben voor elk probleem dat zich op het spoor voordoet een voorbedacht scenario klaarstaan, zodat we gelijk weten wat we moeten doen bij welk type probleem. Daarmee kunnen we voorkomen dat het probleem groter wordt wanneer steeds meer treinen betrokken raken bij een vertraging."

Bij een nieuwe dienstregeling kan het dus zijn dat de voorbedachte scenario’s van de vorige dienstregeling niet helemaal meer werken, maar volgens ProRail gaat het dan om de puntjes op de i, omdat de nieuwe dienstregeling grotendeels al is verwerkt in de voorbedachte scenario’s.

Toekomst

Voor de toekomst is de grootste uitdaging wat betreft de dienstregeling vooral de toenemende groei van reizigers op het spoor. Landelijk ziet de NS jaarlijks een toename van 3 tot 5 procent per jaar en in de Randstad ligt dat percentage nog hoger. Dit betekent dat er meer en langere treinen moeten rijden, maar niet overal is dit mogelijk.

"Op sommige stations kunnen de treinen niet langer omdat de perrons niet lang genoeg zijn", aldus Kroeze van de NS. "En in verschillende steden is alles zo dicht op elkaar gebouwd dat daar ook geen mogelijkheid meer is om de perrons langer te maken."

En hoewel er wel meer treinen in aantocht zijn is er op verschillende plaatsen niet genoeg spoor om al die treinen te laten rijden. "We willen bijvoorbeeld ook graag een tienminutentrein tussen Schiphol en Arnhem, maar het is nog van allerlei infrastructurele oplossingen afhankelijk of dat gaat lukken."

Voor ProRail betekent de toename van reizigers dat toekomstige dienstregelingen ook erg afhankelijk zijn van de hoeveelheid beschikbaar materieel. Woordvoerder Anna Kodde: "Dus er moeten ook meer parkeerterreinen voor treinen komen want treinen moeten ook schoongemaakt worden en gerepareerd. En als er meer treinen zijn moet er ook meer parkeerterrein zijn."

Hiervoor zijn plannen in de maak, maar een definitieve oplossing is er nog niet.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend