Wat gebeurt er met jonge verdachten in zaken als rond Romy en Savannah?

Twee jonge jongens staan deze maand voor de kinderrechter omdat ze respectievelijk verantwoordelijk zijn voor moord en verkrachting (van Romy) dan wel vermeende betrokkenheid bij de dood (van Savannah). Hoe gaat het strafrecht hier mee om?

In het eerste weekend van juni wordt Nederland opgeschrikt door de dood van twee 14-jarige meisjes. Het lichaam van Romy uit Hoevelaken wordt op 2 juni gevonden in een sloot in Achterveld. Ze blijkt seksueel te zijn misbruikt en gewurgd. Haar lichaam is vermoedelijk in de sloot gegooid om sporen uit te wissen. Twee dagen later wordt een 14-jarige jongen uit Lunteren opgepakt. Hij bekent en werd vrijdag veroordeeld tot een jaar cel en jeugd-tbs.

In datzelfde weekend in juni wordt op zondag het lichaam gevonden van de dan drie dagen vermiste Savannah. Een passant ontdekt haar lichaam in een sloot bij een industrieterrein in Bunschoten. Die avond wordt een 16-jarige jongen uit Den Bosch aangehouden. Hij ontkent betrokken te zijn bij de dood van het meisje.

Jeugdstrafrecht

Beide jongens zijn minderjarig en vallen onder het jeugdstrafrecht. In het geval van de inmiddels 17-jarige jongen kan de rechter nog beslissen om hem te berechten als een volwassene. "Maar dat zou niet zo mogen zijn", aldus advocaat Sidney Smeets van advocatenkantoor Spong, gespecialiseerd in jeugdstrafrecht. "Het is natuurlijk niet de bedoeling om iemand als volwassene te gaan beoordelen vanwege de ernst van de gepleegde misdaad. Het is ook in strijd met het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind (pdf)."

“Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat de hersenen van kinderen zich anders ontwikkelen ”
Sidney Smeets, advocaat

Nederland heeft bij het ondertekenen van dit verdrag echter een bepaling laten opnemen dat een rechter nog steeds de vrijheid behoudt om kinderen die zestien of zeventien jaar zijn te bestraffen als een volwassene.

"Dat is een maatregel die uit de hoek van kinderrechtenorganisaties veel kritiek krijgt omdat dit kan betekenen dat je dan 16- en of 17-jarigen naar een gevangenis voor volwassenen stuurt", legt Yannick van den Brink, docent in jeugdstrafrecht en kinderrechten aan de Universiteit Leiden uit. "Deze kritiek is gebaseerd op het vraagstuk in hoeverre een minderjarige verantwoordelijk is voor zijn daden." Vrij kwetsbare jongeren komen dan terecht in een voor hun ongeschikte omgeving.

Hersenen

Als het aan Smeets ligt wordt hier ook niet van afgeweken. "Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat de hersenen van kinderen zich anders ontwikkelen dan de hersenen van volwassenen", zegt de advocaat. "Dat betekent dat je minder of op een andere manier verantwoordelijk bent voor je daden." 

Geldt dit dan ook als een jongen van veertien iemand vermoord en daarna doelbewust zijn sporen uitwist? "Absoluut, er is eigenlijk geen enkel argument te vinden waarom je dat niet zou doen. Het simpele feit dat een minderjarige tot op zekere hoogte volwassen aandoende beslissingen neemt, neemt niet weg dat het nog steeds minderjarigen zijn met een minder ontwikkeld geweten en cognitieve functie."

Adolescentenwet 

Een beter inzicht in de ontwikkeling van de hersenen lag ook ten grondslag aan het adolescenten strafrecht (pdf). Een wijziging die in 2014 werd aangenomen. Hierin werd bepaald dat het jeugdstrafrecht kan worden toegepast voor jongeren tot 23.

Een ander argument is dat mensen het meeste criminele gedrag vertonen tussen de vijftien, zestien en 23. Volgens Van den Brink wordt er met deze flexibele leeftijdsgrens ook beoogd maatwerk te leveren voor een specifieke groep adolescenten, de (licht)verstandelijk beperkten. "Een aanzienlijk deel van de jongeren die in aanraking komen met het strafrecht is lichtverstandelijk beperkt", legt hij uit.

"Een deel van die groep zou beter gebaat zijn bij straffen die wat meer een pedagogisch karakter hebben. En op den duur zou dat ook effectiever moeten zijn om herhaling te voorkomen."

Het bestraffen van adolescenten boven de achttien volgens het jeugdstrafrecht gebeurt echter nog weinig.

Heropvoeding

De (her-)opvoedende taak en het voorkomen van herhaling is het uitgangspunt van het jeugdstrafrecht en de daarbij horende justitiële jeugdinrichtingen (JJI). "Het belangrijkste verschil tussen een 'gewone' gevangenis en een jeugdinrichting is dat er wordt gewerkt met een zogenaamd orthopedagogisch leefklimaat", aldus Bart van Els, algemeen directeur van de Rijks Justitiële Inrichting.

"Dat wil zeggen dat de behandeling en ondersteuning en bejegening in het teken staan van de opvoeding, groei en ontwikkeling van de jongeren."

Ouders 

Ook spelen de ouders een belangrijke rol. Zij worden nauw betrokken bij de rechtszaak en ook als hun kinderen zijn veroordeeld. "We nodigen ze uit voor gesprekken in de inrichting en activiteiten zoals ouderavonden, diploma-uitreikingen of regulier bezoek." Zij mogen dan ook vaker langskomen. Voor bekenden en vrienden is er minstens één uur per week ingeruimd.

“Een 14-jarige die een PIJ-maatregel krijgt kan zijn hele leven vast zitten”
Yannick van den Brink

De jongeren worden bij voorkeur geplaatst in een inrichting die zo dicht mogelijk in de buurt van hun woonplaats ligt. Daar worden zij om 07.30 uur gewekt om samen met hun leefgroep, die niet groter is dan tien personen, te ontbijten. De straf, die valt onder privacy, heeft over het algemeen geen invloed op de samenstelling. Een uitzondering vormen de jongeren die een zedendelict hebben gepleegd. Zij worden op een aparte afdeling van een instelling geplaatst omdat zij een andere behandeling nodig hebben.

Ze volgen een verplicht dagprogramma van twaalf uur dat bestaat uit vijf tot zes uur onderwijs en de rest staat in het teken van therapie, behandeling of interventies. Om 20.30 uur worden ze dan weer ingesloten in hun kamer. Afhankelijk van de duur van hun straf, werken ze in vijf fases aan hun terugkeer naar de samenleving.

PIJ-maatregel

In enkele gevallen, zoals bij de jongen die Romy heeft omgebracht, acht de jeugdrechter alleen een celstraf niet genoeg. Hij heeft dan de mogelijkheid om een zogenoemde PIJ-maatregel op te leggen. Beter bekend als jeugd-tbs. De zwaarste strafrechtelijke maatregel. Dit wordt alleen gedaan bij jongeren met een gebrekkige ontwikkeling of psychische stoornis. De PIJ-maatregel bestaat uit een intensieve behandeling die in dezelfde inrichting plaatsvindt waar degene vastzit.

De PIJ-maatregel duurt maximaal zeven jaar, maar kan dankzij de invoering van het adolescentenstrafrecht worden omgezet in tbs voor volwassenen als men inschat dat de persoon nog niet is uitbehandeld en nog steeds een gevaar vormt voor de samenleving. 

"Dat betekent in theorie dat een 14-jarige die een PIJ-maatregel krijgt zijn hele leven vast kan zitten", verduidelijkt Van den Brink. "Of het omzetten van de PIJ-maatregel naar reguliere tbs ook gaat gebeuren zal de toekomst moeten uitwijzen, maar het is dus niet zo dat iemand na een zwaar delict zo weer buiten staat."

Behandeling

Smeets is niet onvertogen enthousiast over de PIJ. Hij zegt dat hij met cliënten heeft meegemaakt dat er dagen waren dat ze niet werden behandeld. Reden was gebrek aan personeel of aan gekwalificeerde mensen. "Er werd dan gezegd dat de PIJ zorgde voor een dagelijkse structuur in hun leven en daarmee nog steeds zinvol was", aldus de advocaat. "Je kan je afvragen of dat de bedoeling is?"

Een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie laat desgevraagd weten dat de jeugdinrichtingen over voldoende personeel beschikken. "In de Randstad is het iets moeilijker om aan goed opgeleid personeel te komen, maar we doen dan geen concessies aan de kwaliteit, of is er minder behandeling", verduidelijkt het ministerie. "Jongeren worden dan overgeplaatst naar een andere JJI en we sluiten dan een groep totdat er weer voldoende personeel is aangenomen en ingewerkt."

Toekomst

Als je Smeets vraagt wat het belangrijkste is als het gaat om jeugdige verdachten, dan moet het volgens de advocaat eerst formeel kloppen en dat daarna de persoonlijke omstandigheden zwaar wegen. Ook zal hij eerder geneigd zijn om een verdachte te adviseren te bekennen als hij ook werkelijk schuldig is.

"Bij een minderjarige kan dat een hele belangrijke factor zijn", zegt hij. "Voor een jong iemand is het anders veel moeilijker om je te beroepen op het feit dat je minderjarig bent, waarmee je een zekere vorm van coulance verdient. Je moet voor een jong persoon een situatie creëren zodat hij of zij uiteindelijk nog wel een toekomst heeft. Dat is de belangrijkste insteek."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie