Hitserie Penoza stopt definitief: 'Carmen past in rijtje met Tony Soprano'

Met het slot van seizoen 5 komt er zondagavond definitief een einde aan NPO-hit Penoza. Actrice Monic Hendrickx en regisseur Diederik van Rooijen blikken terug. En twee experts voorspellen of Penoza over dertig jaar nog steeds een begrip is.

Zo’n miljoen fans zullen zondagavond aan de buis gekluisterd zitten voor de laatste 50 minuten Penoza ooit. Ja, er zijn nog plannen voor een speelfilm. Maar dat wordt een verhaal dat los staat van de serie; op televisie is het tijdperk Van Walraven na dit weekend echt definitief ten einde.

Hoofdrolspeelster Monic Hendrickx weet nog niet of ze gaat kijken. "Er was vorige week een cast en crew-viewing van de laatste twee afleveringen, maar ik zat in het buitenland voor filmopnames", vertelt ze.

Toch merkte de actrice ook in het buitenland dat de Penoza-hype weer in volle hevigheid is losgebarsten. "Via app en sociale media krijg ik dan opeens heel veel berichtjes. Ja, ook van mensen die willen weten hoe het afloopt. Maar ik zeg niets; iedereen moet maar gewoon lekker gaan kijken."

Vleugels

Op de vraag wat Penoza zo goed en iconisch maakt, weet de actrice na vijf seizoenen nog steeds geen definitief antwoord. "Soms ontstaat er opeens iets waarbij het resultaat méér is dan alleen de som der delen", stelt Hendrickx. "Daar is geen formule voor; soms krijgt een project opeens vleugels. Maar het basisidee was natuurlijk fantastisch. En regisseur Diederik van Rooijen heeft heel duidelijk zijn stempel op het format gedrukt: snel, spannend, rauw, vaak over het randje."

Van Rooijen maakte de eerste vier seizoenen. Daarna vertrok hij naar Hollywood, waar hij inmiddels meerdere filmprojecten in ontwikkeling heeft; bij seizoen 5 was hij op afstand nog zijdelings betrokken. "Ik kan onmogelijk objectief gaan analyseren waarom Penoza zo goed werkte", lacht hij. "Het is een kindje, dat bijna tien jaar lang zo'n groot deel van mijn leven heeft beheerst."

De regisseur prijst de ruimte die hij van producent NL Film en de KRO kreeg om de serie heel los te maken. "Ik heb op de set van Penoza heel erg geleerd dat niet altijd heel rigide aan de planning moet vasthouden als iets niet werkt of niet goed voelt. Soms klopte een dialoog niet, of werkte een nieuwe acteur niet goed, of voelde een plottwist toch verkeerd. Dan moet je scherp zijn en durven radicale keuzes te maken, óók als dat ingaat tegen wat er op papier staat. Dat kan ook als je zulke goede acteurs hebt om mee te werken."

Hé Berry!

Een kantelmoment in het besef hoe groot Penoza precies was, noemt Van Rooijen een van de eerste draaidagen van seizoen 3. "We waren een scene aan het repeteren met Monic en Loek Peters en er fietsten een paar mensen langs. 'Hé Berry, hé Carmen! Je bent een hele goeie moeder hoor!' riepen ze." De regisseur had het nog nooit meegemaakt dat acteurs op straat bij hun karakternaam werden toegeroepen. "Dat is denk ik het grootste compliment dat je kan krijgen als makers: dat fans zelfs in het wild de personages zien en niet meer de acteurs."

NRC-recensent Hans Beerekamp prees Penoza onlangs als "een van de beste Nederlandse series ooit". Hij staat nog steeds achter zijn woorden. "Penoza valt op doordat het een genreserie durft te zijn", legt hij uit. "Daar zijn we in Nederland niet erg goed in. Daardoor vallen mensen die in dat opzicht hun hoofd boven het maaiveld uitsteken meteen op: denk ook aan Brimstone van Martin Koolhoven, of aan het oeuvre van Dick Maas."

Spanningsveld

De criticus prijst de combinatie van hardheid en menselijkheid die ervoor heeft gezorgd dat iedereen maffiamoeder Carmen, ondanks al haar wrede praktijken, toch sympathiek bleef vinden. "Zij past in één rijtje met Tony Soprano", legt Beerekamp uit. "Carmen is interessant omdat zij een geweten heeft, en daar af en toe ook naar luistert. Daardoor neemt ze besluiten die vanuit het perspectief van haar bedrijf niet heel handig zijn. Dat spanningsveld maakt Penoza doorlopend interessant."

“Ik merk dat ik als kijker nog niet klaar ben met de familie Van Walraven”
Simon de Waal

Ook scenarist én rechercheur Simon de Waal (Smeris, Bureau Raampoort) is fan van de serie. De keuze voor het perspectief van een vrouw die zich staande moet zien te houden in de onderwereld noemt hij "knap en zeer origineel. In de eerste aflevering dacht iedereen nog even dat Thomas Acda de hoofdpersoon zou zijn. Maar bám: na vijf minuten legde hij het loodje en kantelde het verhaal volledig." 

Hij prijst ook de blijvende gelaagdheid van het vrouwelijke hoofdpersonage. "Je snapt als kijker dat die vrouw alles doet om met haar gezin te overleven. Maar je voelt ook op je klompen aan dat ze met elke stap eigenlijk alleen maar dieper in de ellende belandt."

Geloofwaardig

De Waal vindt het jammer dat seizoen 5 het slot van de reeks betekent. "Je moet natuurlijk uitkijken dat het geen herhaling van zetten wordt. Maar ik merk dat ik als kijker nog niet klaar ben met de familie Van Walraven." Als scenarist snapt hij de keuze wel overigens. "Ze hebben de afgelopen twee seizoenen best veel geliefde personages om zeep geholpen. En het is geen Game of Thrones, met een cast van 22 hoofdrolspelers. Dan maakt het niet echt uit als er eentje meer of minder wordt afgemaakt."

De vaker gestelde vraag of sommige politieseries realistisch zijn of niet, beantwoordt De Waal standaard met 'tv-series zijn per definitie niet realistisch'. "Je kan het hooguit proberen het allemaal enigszins geloofwaardig te maken", legt hij uit. "Maar een serie werkt in principe alleen maar als je de wereld waarin het zich afspeelt klein houdt. Op iemand als Carmen zou normaal een team van tientallen rechercheurs zitten; in de serie zijn het toch vooral rechercheur Jim Leeflang en officier van justitie Justine de Heer die alles moeten doen. Mensen die geloven dat het in het echt ook zo gaat, doen zowel de serie als de werkelijkheid tekort."

Nouvelle vague

Alle geïnterviewden vinden het een lastige vraag of Penoza over dertig, veertig jaar nog steeds zal worden herinnerd als een iconische serie. De Waal denkt dat de serie een ereplekje krijgt in de annalen van de Nederlandse televisie, tussen veelgeprezen series als Oud Geld, Pleidooi en Unit 13.

"Het hangt er erg van af hoe de wereld en de beeldtaal zich gaan ontwikkelen", vermoedt Beerekamp. Hij noemt als voorbeeld de nouvelle vague, een belangrijke Franse filmstroming uit de jaren zestig. "De regisseurs van die tijd vertelden hun verhalen op een hele ongebruikelijke, niet-lineaire manier. De nieuwe generatie kan daar heel weinig mee; die zijn door de invloed van het machtige Hollywood totaal niet meer gewend films te kijken die zo met tijd en vorm experimenteren."

Het bloederige geweld in de films van Quentin Tarantino was 25 jaar geleden revolutionair. "Nu is dat geweld de norm; kijk maar naar Penoza. Jongeren kunnen zich niet voorstellen hoe hard Reservoir Dogs toen bij het publiek van die tijd aankwam."

Walter White

Hendrickx denkt dat het verhaal inhoudelijk nog wel een paar decennia zijn bestaansrecht houdt. "Misdaad en familie zijn van alle tijden", stelt de actrice. "Zolang we in Nederland drugs nog niet volledig gaan legaliseren, blijft het interessant om verhalen te vertellen over de mensen die er in de illegaliteit toch in handelen. En het feit dat er typische mannenwerelden zijn waar het moeilijk is je als vrouw staande te houden, zie ik ook niet binnen dertig jaar veranderen."

Regisseur Van Rooijen moet lachen om de vraag. "Ik denk dat je als filmmaker niet de illusie moet hebben dat je dingen maakt die nooit meer vergeten gaan worden", stelt hij. "Bovendien is de vijver van goede series zó enorm, zeker in deze tijden van Netflix. Ik vind het al heel eervol dat we de afgelopen jaren zo'n schare trouwe fans hebben weten op te bouwen met een serie die toch best buiten de lijntjes kleurt."

Hij las onlangs op internet een aantal stukken waarin de vergelijking gemaakt zag worden tussen Walter White, het hoofdpersonage uit de Amerikaanse hitserie Breaking Bad, en Carmen van Walraven. Het zijn allebei gewone mensen die zich opwerken tot 'kingpin' in een maffiakartel. "Ik ben de laatste die die vergelijking zou maken, Breaking Bad is van een way ander niveau dan Penoza. Maar misschien dat mensen in dat kielzog onze serie wel onthouden: een 'Dutch version' van Breaking Bad met een vrouw in de hoofdrol."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie