Zondag besluiten de kiezers in Catalonië over onafhankelijkheid van Spanje. Tenminste, dat wil de regering van de autonome regio. De landelijke regering in Madrid probeert het 'illegale' referendum koste wat het kost te voorkomen. Wat is er precies aan de hand?

"Wat er gaat gebeuren, is ook de grote vraag die iedereen hier heeft", zegt Edwin Winkels, een freelance journalist die al dertig jaar in de buurt van Barcelona woont en onder andere schreef voor de Catalaanse krant El Periódico.

"In principe zal de Spaanse politie er alles aan doen om te voorkomen dat er ook maar iemand stemt, en aan de andere kant gaan de mensen die dat willen er alles aan doen om te stemmen."

De spanningen tussen de nationale regering van Spanje en de Catalanen zijn in aanloop naar het referendum zo hoog opgelopen, dat onlusten niet zijn uitgesloten.

"Het zou me niet verbazen als het tot geweld komt", zegt Eric Storm, docent Politieke Cultuur en Nationale Identiteit aan de Universiteit Leiden. "Er wordt nu al behoorlijk geduwd en getrokken op straat."

De Spaanse regering en het grondwettelijk hof noemen de voorgenomen stembusgang in strijd met de grondwet -  en dus illegaal. Premier Mariano Rajoy zei: "Ik zeg dit zowel kalm als krachtig: er komt geen referendum, dat gaat niet gebeuren."

In de aanloop naar de volksraadpleging zijn er stembussen en zo'n 12,5 miljoen stembiljetten in beslag genomen. De veiligheidsdiensten hebben bevel gekregen te zorgen dat de kieslokalen zondag gesloten blijven, en het nationale gerechtshof onderzoekt of de massademonstraties voor het referendum kunnen worden beschouwd als opruiing.

Publieke opinie

Net als de regering in Madrid, houdt ook de Catalaanse overheid de poot stijf. De president van de regio, Carles Puigdemont, zei deze week dat de steun voor onafhankelijkheid alleen maar groeit door de "agressieve tactieken" van Rajoy.

Het referendum komt er, aldus Puigdemont. Hij werd tot zijn ambt verkozen na een overwinning voor een brede coalitie van separatistische partijen tijdens de regionale verkiezingen van medio 2015. "Dit is niet iets wat we kunnen schrappen. We kunnen geen nee zeggen tegen wat de burgers al hebben goedgekeurd."

Storm: "De Catalanen bespelen heel slim de internationale publieke opinie. Ze hebben het voortdurend over democratie, en er is veel druk vanuit de partijen die het referendum organiseren om het vreedzaam te houden."

De organisatoren hebben de kiezers opgeroepen om zondag vooral vroeg naar de kieslokalen te komen, zodat er lange rijen ontstaan. "Dat gaat leiden tot beelden die je momenteel ook veel ziet in de media: tot de tanden gewapende politie, die tegenover burgers staat. Op juridisch gebied en qua macht staan de separatisten heel erg zwak, dus het is vooral de publieke opinie waar ze op inzetten."

“Het zou me niet verbazen als het tot geweld komt.”
Eric Storm

Vlagvertoon

Duizenden politieagenten uit andere Spaanse regio's zijn in de afgelopen weken naar Catalonië gestuurd en Madrid heeft de directe controle over de regionale financiën overgenomen van het Catalaanse kabinet. De regionale politie, Mossos d'Esquadra, is onder het gezag van het ministerie van Binnenlandse Zaken geplaatst.

Rajoy en zijn regering zorgen ook dat hun acties de eigen conservatieve en nationalistische achterban aanspreken. Neem het verschepen van politieagenten en Guardia Civil (vergelijkbaar met Nederlandse marechaussee), wat bepaald niet met stille trom gebeurt, zegt Storm. "Als ze naar Catalonië vertrekken, worden ze uitgezwaaid met veel Spaans vlagvertoon. Je hoort mensen zeggen: 'Ga die Catalanen maar een lesje leren!'"

Die repressie - "want zo kun je het wel noemen" - werkt contraproductief, vindt Gijs Mulder, docent Spaanse taal en cultuur aan de Radboud Universiteit. "Het is eigenlijk een cadeautje voor de onafhankelijkheidsbeweging."

Het grootste deel van de Catalanen was tot voor kort best tevreden over de grote mate van zelfbestuur. Winkels: "Maar door de houding van Madrid is het veel meer een emotionele kwestie geworden. Daar is eigenlijk de trein uit de rails gelopen."

"De separatisten wisten vanaf het begin dat het referendum onwettig zou zijn, maar ze zijn er gewoon mee doorgegaan. Juist de opstelling van de Spaanse regering spoort een deel van de Catalanen namelijk aan te gaan stemmen. Vooral om te zeggen: 'Madrid maakt ons niet bang'. Wat na afloop de gevolgen zullen zijn, lijkt even minder belangrijk."

Nationalisme

Catalonië is een van de zeventien autonome regio's van Spanje en heeft een bevolking van 7,5 miljoen mensen (ongeveer net zoveel als Zwitserland). De regio's kennen een relatief grote mate van zelfbestuur, maar die is minder verstrekkend dan bij bijvoorbeeld de deelstaten van Duitsland.

Op de bewering dat de Catalanen al honderden jaren zo'n sterke gezamenlijke identiteit hebben dat het gebied kan worden aangemerkt als natie, valt wat af te dingen, zegt historicus Storm. "Catalonië is nooit een zelfstandige staat geweest. In Valencia en op Mallorca en Ibiza wordt ook Catalaans gesproken, maar daar willen ze niet onafhankelijk worden."

"De Catalaanse identiteit ontstond eigenlijk pas vanaf 1850, na de opkomst van het nationalisme als politieke stroming. Toen kregen ze het idee: wij zijn een aparte groep. De eerste roep om onafhankelijkheid klonk pas in de jaren dertig van de vorige eeuw."

Zelfbestuur

In 1913 kregen de vier provincies van dat 'historische' Catalonië een beperkte mate van zelfbestuur. Toen Spanje in 1931 een republiek werd, kreeg de regio een autonome regering, het Generalitat.

Na zijn overwinning in de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) onderdrukte de nationalistische dictator Francisco Franco de Catalaanse regionale identiteit decennialang met harde hand: de autonomie verdween, de taal werd verboden en duizenden Catalaanse dissidenten werden vastgezet of geëxecuteerd.

Na de dood van Franco kreeg Catalonië in 1979 weer een mate van zelfbestuur binnen een democratisch Spanje, die officieel werd vastgelegd in de grondwet. Er kwam een regionaal parlement, Catalaans werd erkend als 'nationaliteit' binnen Spanje en het Catalaans werd de tweede officiële taal van het gebied, naast de nationale taal, het Castiliaans-Spaans.

"In Spanje zijn er sindsdien heel vaak nationale minderheidsregeringen geweest, die geen absolute meerderheid in het parlement hadden", legt historicus Storm uit. "Die kregen bijna altijd steun van de Baskische en Catalaanse autoriteiten, in ruil voor meer autonomie. Die is nu dus al veel verregaander dan in 1979 - het is niet zo dat er niets is bijgekomen."

Economische crisis

Catalonië werd in 2008 hard getroffen door de eurocrisis, die de Spaanse economie in vrije val bracht. Het werkloosheidscijfer steeg naar 19 procent (tegen 21 procent landelijk) en de Catalaanse schuldenlast bedroeg ongeveer een derde van het bnp van de regio.

Strenge bezuinigingsmaatregelen vanuit Madrid leidden tot groeiende steun voor de separatisten, die volhouden dat de regio op jaarbasis zo'n 11 miljard euro meer overmaakt dan er terugvloeit. Het is ingewikkeld om te bepalen hoe groot dat bedrag werkelijk is, maar dat het inderdaad om miljarden gaat, staat vast.

"In die tijd zagen mensen die zich meer identificeren met Catalonië dan met Spanje hun Catalaanse identiteit als hoopvolle mogelijkheid om aan de crisis te ontsnappen", stelt Mulder. "Daar bovenop kwam dat de landelijke regering sinds het uitbreken van de crisis zwaar werd geplaagd door corruptieschandalen."

Kwaad bloed

Storm, Mulder en Winkels zijn het er echter over eens dat economische en bestuurskundige bezwaren en klachten over politieke corruptie naar de achtergrond zijn verdwenen in de strijd rond het nieuwe referendum.

"Er zijn gewoon heel veel Catalanen die zich niet Spanjaard voelen, hoe het ook met de Spaanse economie gaat", stelt Winkels, "en niemand heeft het nu nog over corruptie. Het is een sentimenteel en emotioneel verhaal geworden."

Dat is terug te leiden tot een omstreden uitspraak van het Spaanse grondwettelijke gerechtshof uit 2010.

Vier jaar eerder kreeg de regionale regering meer bevoegdheden en meer financiële onafhankelijkheid, na jaren van moeilijke onderhandelingen met de toenmalige regering in Madrid. In het autonomiestatuut (de grondwet van een autonome regio) werd Catalonië voor het eerst omschreven als 'natie'.

Dat was tegen het zere been van de rechts-conservatieve partij van Rajoy, de Partido Popular, die prompt naar het hof stapte om het statuut aan te vechten. Rajoy zou in 2011 premier worden.

De rechters oordeelden dat er er geen wettelijke basis is om Catalonië te zien als aparte natie binnen Spanje. Ook besloten ze dat de Catalaanse taal geen voorrang mag krijgen boven het Spaans en werden nieuwe regionale bevoegdheden op het gebied van het recht en de belastingheffing geschrapt.

"Alle analisten zijn het erover eens dat er heel moeizaam een politiek besluit tot stand was gekomen," zegt Mulder. "En toen zijn belangrijke aspecten daarvan door het constitutioneel gerechtshof in de prullenbak beland. Na al die pogingen om tot een vergelijk te komen. Dat heeft heel veel kwaad bloed gezet."

“Wat ik zondag verwacht? Chaos.”
Edwin Winkels

Opkomst

Ondanks hevige bezwaren uit Madrid organiseerde de Catalaanse regering in november 2014 een niet-bindend referendum over onafhankelijkheid. De tijd leek rijp: sinds 2010 waren er elk jaar grote onafhankelijkheidsbetogingen gehouden, en in de zomer van 2014 waren daar zo'n 1,8 miljoen mensen voor op de been gekomen.

Volgens de organisatoren van het referendum koos meer dan 80 procent van de kiezers voor afscheiding van Spanje. Tegenstanders voerden aan dat die uitslag niet representatief was, gezien de lage opkomst: meer dan de helft van de stemgerechtigden bleef thuis.

Of dat dit keer anders wordt, is zeer de vraag. De oppositiepartijen in het regionale parlement roepen op tot een boycot.

De Catalaanse regeringscoalitie lijkt echter vast van plan de uitslag nu wel als bindend te beschouwen. Het regionale parlement heeft zichzelf bij een overwinning voor het ja-kamp verplicht om binnen 48 uur de onafhankelijkheid uit te roepen.

Geen compromis

Wat er zondag ook gebeurt, stembusgang of massademonstratie, een compromis lijkt voorlopig niet ophanden.

Gijs Mulder: "Het enige wat er op zit, is dat ze gaan onderhandelen, en dat politici met ideeën komen over hoe deze crisis moet worden opgelost."

Daar ziet hij nog totaal geen tekenen van. "Eigenlijk is dit de eerste wedstrijd, maar er zullen nieuwe etappes volgen. De kwestie is hiermee niet opgelost, ongeacht de uitslag. Handreikingen naar wat de Catalaanse regering wil zijn in de rest van Spanje heel impopulair, dus de andere landelijke partijen zijn niet geneigd zich daaraan te branden."

"In beide kampen zijn de nationalisten aan de macht. Er is sinds 2010 niet meer gepraat", zegt Eric Storm. "Beide zijn koppig en houden een ramkoers aan."

"Wat ik zondag verwacht?" Edwin Winkels hoeft over die vraag niet lang na te denken. "Chaos."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend