Kan een referendum de 'aftapwet' doen wankelen?

Een groep Amsterdamse studenten wil een referendum over de nieuwe 'aftapwet' afdwingen. Gaat het ze lukken om 300.000 handtekeningen te verzamelen, en wat gebeurt er eigenlijk als ze daar inderdaad in slagen?

In de Tweede en Eerste Kamer werd in de afgelopen jaren fel gediscussieerd over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv), die de AIVD en MIVD nieuwe bevoegdheden geeft.

De vorige versie van de Wiv stamde uit 2002, en moest volgens het kabinet worden vernieuwd om ervoor te zorgen dat de inlichtingendiensten in het internettijdperk niet "blind en doof" zouden worden, zoals minister Jeanine Hennis-Plasschaert (Defensie) het verwoordde. Volgens het kabinet liepen de inlichtingendiensten cruciale informatie mis omdat veel internetverkeer niet mocht worden afgetapt.

Met de nieuwe Wiv, die vanaf 2018 van kracht zal zijn, krijgen de diensten de bevoegdheid om internetverkeer grootschalig af te tappen, bijvoorbeeld in onderzoeken naar terrorisme. Ook mogen de diensten vaker computers hacken, ook van mensen die zelf niet verdacht zijn, maar mogelijk wel in contact staan met verdachten.

Uit verschillende hoeken klonk echter kritiek. Politieke partijen als D66, GroenLinks en SP waren fel tegen het voorstel, maar ook neutrale adviseurs als de Raad van State, Raad voor de Rechtspraak en Autoriteit Persoonsgegevens hadden hun bedenkingen. Zij wilden vooral strenger toezicht op de inzet van de nieuwe bevoegdheden.

Discussie

Hoewel in de Tweede Kamer tientallen moties werden ingediend om de wet aan te passen, kwam hij uiteindelijk nagenoeg ongewijzigd door het parlement. Volgens de initiatiefnemers van de 'Sleepwet'-petitie (zie foto) is het nu tijd voor een maatschappelijke discussie over de privacygevolgen van de wet.

Tijn de Vos, een van de studenten achter de petitie, denkt dat een nieuw kabinet wel móet ingrijpen als Nederlanders zich in een referendum tegen de aftapwet uitspreken.

"De vorige keer (dat over de Wiv werd gediscussieerd, red.) hebben al veel partijen zich erover uitgesproken, er waren nog nooit zo veel reacties op een wet. Maar die discussie was nog niet publiek genoeg. Ik denk dat dat nu wel zo zal zijn."

Bangmakerij

Volgens critici maken de initiatiefnemers van het referendum zich echter schuldig aan onnodige bangmakerij. Zo verspreiden ze posters met de vraag: "Wordt iedereen straks constant bekeken?"

"Iedereen, constant? Nee. Dat kan helemaal niet met deze wet", reageerde topman Ronald Prins van cybersecuritybedrijf Fox-IT op Twitter.

De wet maakt het inderdaad niet mogelijk om constant alle Nederlanders af te tappen, al kunnen de inlichtingendiensten wel ongerichter tappen dan voorheen. Zo kan bijvoorbeeld al het verkeer in een dorp of wijk worden afgetapt als daar mogelijk terreurverdachten aanwezig zijn. De inzet van het 'sleepnet' moet worden goedgekeurd door de minister en door een speciale toetsingscommissie.

“Het is geen kwestie die je met ja of nee kunt beantwoorden”
Peter Koop

Genuanceerd

Peter Koop, deskundige op het gebied van afluisterdiensten en eigenaar van het weblog Electrospaces.net, heeft kritiek op het referendum. "Als iets zich niet leent voor een referendum dan is het dit wel", stelt Koop. 

"Het is een heel ingewikkelde wet en je moet ook wel de nodige achtergrondinformatie hebben om het in de context te kunnen plaatsen."

"Er valt zeker kritiek op die wet te hebben, dat heb ik zelf ook. Maar het is zo ingewikkeld, het is geen kwestie die je met ja of nee kunt beantwoorden", zegt hij.

In de wet is geregeld dat de inlichtingendiensten hun 'sleepnet' alleen mogen inzetten als ze dat relatief doelgericht doen en als er geen minder vergaande middelen beschikbaar zijn. Volgens Koop zou het beter zijn om na een aantal jaar te evalueren of de diensten de bevoegdheid inderdaad correct inzetten, en op basis van zo'n evaluatie verder te discussiëren.

Weinig animo

Ook zal het nog een flinke klus worden om daadwerkelijk 300.000 handtekeningen op te halen. De organisatoren van het referendum krijgen steun van privacyorganisaties als Bits of Freedom en het blog GeenStijl, de organisator van het Oekraïne-referendum. Maar in Den Haag lijkt er vooralsnog weinig animo te zijn voor. 

Voorman Thierry Baudet van Forum voor Democratie twitterde zijn steun voor de handtekeneningenactie en ook de Piratenpartij, die bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen geen zetel wist te bemachtigen, roept mensen op om te tekenen. Maar de partijen die in de Tweede Kamer de felste tegenstanders van de nieuwe Wiv waren, willen zich nu niet mengen in de actie. GroenLinks en SP houden zich afzijdig, net als formatiepartij D66.

Tijdens het debat over de Wiv vroeg D66-Kamerlid Kees Verhoeven een uitzonderlijk lange 75 minuten spreektijd aan om al zijn bezwaren op een rijtje te zetten, maar volgens D66-woordvoerder Jelger Zee is de rol van de partij uitgespeeld. "Nu is het juist de rol van de politiek om het aan het volk te laten."

Zee wilde niet zeggen of de nieuwe Wiv ook ter sprake is gekomen tijdens de formatie, waar D66 aan tafel zit met drie partijen die allemaal wel voor de nieuwe Wiv stemden.

De studenten hebben tot 16 oktober om 300.000 handtekeningen te verzamelen. Als dat lukt, komt er binnen een half jaar een referendum.

Toch is het nog maar de vraag of het kabinet iets zou doen met een tegenstem in een referendum, denkt Koop. Met de petitie kan alleen een raadgevend referendum worden georganiseerd, waarvan het resultaat niet bindend is.

Bij het vorige referendum, over het associatieverdrag met Oekraïne, legde het kabinet het resultaat uiteindelijk ook naast zich neer.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie