Het robottijdperk lijkt nog ver weg; voorlopig blijft de wereld van Robocop science-fiction. Toch wordt in Brussel al hard nagedacht over hoe de robotrevolutie in goede banen kan worden geleid.

Als een zelfrijdende auto een botsing veroorzaakt, wie is dan aansprakelijk? De inzittende, de fabrikant van de auto, de softwareontwikkelaar of een combinatie van alle drie?

Moet het verplicht zijn om de software van robots 'ethisch' te maken, zodat ze zich niet tegen mensen kunnen keren? En als robots veel van onze banen gaan inpikken, hoe zorgen we dan voor sociale zekerheid?

Dat zijn een aantal van de vragen die een Europese parlementscommissie de afgelopen jaren heeft gesteld en geprobeerd te beantwoorden. Rapporten van zulke commissies zijn over het algemeen geen blockbusters, maar als al in de eerste paragraaf het monster van Frankenstein wordt aangehaald, val je wel meer op dan normaal.

Het Europees Parlement kan zelf geen wetten maken, dus het rapport dat de commissie Juridische Zaken uiteindelijk opstelde is vooral een verzameling van vragen en aanbevelingen aan de Europese Commissie, het uitvoerende orgaan van de EU. Die zal in het komende jaar de mogelijkheden van robotregelgeving onderzoeken, zei vertegenwoordiger Robert Viola deze week tijdens een seminar over het rapport.

Nepdemonstratie

Op de bijeenkomst werden journalisten welkom geheten door een vriendelijke robot. Hij leek op alle vragen antwoord te kunnen geven, en stelde soms zelfs eigen gevatte vragen terug.

Robot: "Heb je vragen voor me?"
Journalist: "Eigenlijk niet."
Robot: "Maar je bent toch een journalist?"

Wie goed keek, zag dat hier helemaal geen echte robot aan het werk was. De stem werd ingesproken door iemand achter donker glas in een van de vertaalhokjes aan de zijkant van de zaal. Door een stemvervormer leek er een karakteristieke robotstem uit de neprobot te komen.

De 'demonstratie' zegt veel over de huidige status van de robotica: grote verwachtingen, maar nog beperkte praktijktoepassingen. Robots zijn weliswaar grootschalig aanwezig in autofabrieken, maar op de meeste plekken zullen mensen voorlopig nog de baas zijn.

"De veranderingen gaan snel, maar om één of andere reden denken veel mensen dat robots al allerlei dingen kunnen doen die wij kunnen doen. Dat is niet zo", zei Tony Belpaeme, hoogleraar cognitieve systemen en robotica aan de universiteit in Plymouth.

Als bewijs laat hij een video zien van de meest geavanceerde robots ter wereld, die tijdens een wedstrijd van de Amerikaanse militaire onderzoeksorganisatie DARPA kansloot ter aarde storten, als ze worden geconfronteerd met simpele obstakels als deuren of ruig terrein.

Te vroeg?

Voor de europarlementariërs is het duidelijk nog even wennen. Normaal gesproken krijgen zij de beschuldiging dat ze te laat zijn met wetgeving over digitale zaken. (Waarom pas strenge databeschermingsregels nu de Amerikaanse techbedrijven al monopolies hebben opgebouwd? Waarom roamingkosten pas tien jaar na de start van de smartphonerevolutie afschaffen?) Nu zijn ze misschien wel té vroeg bij een nieuw onderwerp aanbeland.

"Voor mij was het vooral belangrijk om een echt debat op gang te brengen", zegt de Luxemburgse sociaaldemocraat Mady Delvaux-Stehres, hoofdverantwoordelijke voor het rapport. Volgens haar moeten we nu vast goed nadenken over hoe we ons kunnen voorbereiden op de grote veranderingen die robots in de komende decennia teweeg kunnen brengen.

De introductie van zelfrijdende auto's lijkt de eerste van die grote veranderingen te worden. Robotauto's zullen vermoedelijk in het volgende decennium in steeds grotere aantallen op de weg verschijnen, met alle gevolgen van dien.

Incidenten

De verzekeringsindustrie houdt de ontwikkelingen in ieder geval nauw in de gaten. Volgens Hélène Chauveau, hoofd nieuwe risico's bij de Franse verzekeringsgigant AXA, moeten de ontwikkelaars van zelfrijdende auto's verantwoordelijk worden gehouden voor ongelukken. Maar daar zijn de wetten momenteel nog niet op voorbereid.

Waarschijnlijk zal het aantal auto-ongelukken door de invoering van autonome systemen dalen, denkt Chauveau, maar de sector maakt zich wel zorgen over grootschaligere incidenten zoals cyberaanvallen. Daardoor zouden grote hoeveelheden auto's of andere robots zich ineens kunnen gaan misdragen. "We moeten zorgen dat we voldoende voorzieningen hebben om alle soorten incidenten te dekken."

In het rapport roepen de europarlementariërs ook op om te onderzoeken of er in de toekomst een aparte rechtspersoonlijkheid kan komen voor kunstmatig intelligente robots, die zelfstandig beslissingen kunnen nemen.

Dat vindt robotprofessor Belpaeme een slecht idee. "Ik zie robots simpelweg als machines, die door iemand zijn geproduceerd en iemands eigendom zijn. Zíj zijn verantwoordelijk voor het handelen van de machine."

“Ik denk dat de robotische revoluties, hoewel ze inderdaad ontstaan, heel langzaam zullen zijn”
Dirk Lefeber, Roboticaprofessor

Banenmarkt

Voor de Zweed Max Andersson, europarlementariër voor De Groenen, is één ding duidelijk: veel banen zullen verloren raken door de introductie van robots. "Er is een risico dat onze samenleving zal worden gespleten tussen hen die door deze enorme technologische verandering winnen, en hen die zullen verliezen."

"We moeten daar nu al oplossingen voor vinden, anders zullen mensen heel boos worden", aldus Andersson.

Volgens Dirk Lefeber, roboticaprofessor bij de Vrije Universiteit Brussel, hoeven we ons geen zorgen te maken over plotselinge kantelingen in de samenleving. "Ik denk dat de robotische revoluties, hoewel ze inderdaad ontstaan, heel langzaam zullen zijn. We kunnen nu al voorspellen welke banen verloren zullen gaan."

De oplossing ligt volgens hem daarom ook voor de hand. "We moeten mensen niet meer onderwijzen in taken die ook kunnen worden uitgevoerd door een robot. We moeten anticiperen en mensen taken aanleren die robots niet kunnen uitvoeren."

Positief

De liberale Europese fractie ALDE wil juist de positieve effecten van robots benadrukken. De groep, waar ook de VVD en D66 onderdeel van zijn, heeft een hele trits amendementen voorgesteld voor het rapport, waar het hele Europees Parlement volgende week over stemt.

De partij wil bijvoorbeeld de verwijzing naar het monster van Frankenstein schrappen, en ook een passage schrappen over het 'dehumaniseren' van de zorg door de introductie van robots.

"Ons doel is om de positieve boodschap te sturen dat robotica, intelligente systemen, onze samenleving op goede wijzen transformeren", zegt de Tsjechische europarlementariër Dita Charanzová van ALDE.

"Wij zijn degenen die de machines bouwen, wij ontwerpen ze. Het is ook aan ons om te besluiten hoe we robots in onze samenleving accepteren."

Welke regelgeving er nou concreet en direct nodig is, houden de parlementariërs in het midden. Vermoedelijk zal dat nog een levendig debat opleveren na een voorstel van de Europese Commissie.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend