Angela Merkel was vorig jaar tien jaar bondskanselier van Duitsland. Terwijl haar besluiten vaak onopvallend voorbijgaan, werd ze begin november opnieuw uitgeroepen tot machtigste vrouw van de wereld. Hoe is dat zo gekomen?

In de jaarlijkse lijst van 's werelds machtigste personen van het Amerikaanse Forbes Magazine moet Merkel alleen de Russische president Vladimir Poetin voor zich dulden.

Dat betekent dat de bondskanselier volgens het panel van Forbes machtiger is dan de Amerikaanse president Barack Obama en de Chinese leider Xi Jinping.

Merkels politieke carrière is, net als haar populariteit, nooit als een vuurpijl omhoog geschoten door bepaalde besluiten.

Volgens Ton Nijhuis, hoogleraar Duitslandkunde aan de Universiteit van Amsterdam, ligt de kracht van de Duitse juist in het ontbreken van hoge pieken en diepe dalen. "De politieke carrière van Merkel lijkt meer op een hoogvlakte dan op geaccidenteerd terrein", aldus Nijhuis.

Dieptepunt

Toch stelt Nijhuis dat ook Merkel niet kon ontkomen aan tegenslagen voordat zij in een langdurige periode van stabiliteit belandde: "Het is begonnen met een dieptepunt in 2005."

“Merkel is bondskanselier geworden met een grote verkiezingsnederlaag”
Ton Nijhuis, hoogleraar Duitslandkunde

"Voor de verkiezingen van 2005 leek het CDU van Merkel met een ruime meerderheid te gaan winnen", aldus Nijhuis. "Merkel is de verkiezingen met een heel straf hervormingsprogramma ingegaan en heeft uiteindelijk de verkiezingen op een haar na gewonnen. Het was het slechtste resultaat van het CDU ooit."

Volgens Nijhuis moest het CDU daarom samenwerken met de sociaaldemocratische SPD in plaats van met de liberale voorkeurspartner FDP. "Merkel is bondskanselier geworden met een grote verkiezingsnederlaag in een coalitie met de SPD. Dat betekende dat ze vanaf dag één al heel voorzichtig moest zijn."

Tien jaar Angela Merkel als bondskanselier

Schröder

Dat Merkel in die periode toch aan een opmars kon beginnen, is volgens de professor te danken aan de bondskanselier vóór haar. "Schröder had eigenlijk alle belangrijke hervormingen al doorgevoerd. De nieuwe regering kon daarop voortbouwen en hoefde geen zware maatregelen te nemen", aldus Nijhuis.

"De Duitse economie begon vanaf 2005 ook weer goed te draaien", vervolgt hij. "Merkel heeft vier jaar kunnen regeren met een behoorlijke economische groei en met een gestaag teruglopende werkloosheid. Schröder is op zijn hervormingen afgestraft en Merkel kon er uiteindelijk de vruchten van plukken."

“Je ziet een boom niet groeien, maar hij wordt wel groot en sterk”
Ton Nijhuis, hoogleraar Duitslandkunde

Na Merkels voorzichtige politiek in het eerste kabinet van CDU en SPD, drukt de bondskanselier ook met haar tweede kabinet geen duidelijke stempel op de Duitse maatschappij. Hoewel Merkel toen regeerde met haar voorkeurspartner FPD, vervolgde Merkel volgens Nijhuis haar consolidatiepolitiek, waarbij geen plaats was voor al te grote projecten.

Inmiddels regeert Merkel weer met de SPD en blijft de stabiele ontwikkeling van de Duitse economie onder haar bewind aanhouden. Nijhuis omschrijft deze ontwikkeling met een metafoor: "Je ziet een boom niet groeien, maar hij wordt wel groot en sterk."

Stabiliteit

Hoogleraar Werner Weidenfeld, politicoloog aan de Universiteit München, roemt Merkels "produceren en onderhouden van sociale, economische en politieke stabiliteit" in Duitsland in haar tien jaar als bondskanselier.

Weidenfeld benadrukt dat de resultaten van haar beleid extra knap zijn, omdat ze zijn geboekt in een periode van Europees crisismanagement. "Op dat gebied was ze geweldig", aldus de professor.

Volgens Nijhuis durfde Merkel destijds tegen de wil van het Duitse volk in te gaan. "De meerderheid van de Duitsers wilde dat Griekenland uit de Euro zou treden", zegt Nijhuis, die zag dat Merkel er alles aan deed om Griekenland voor de eurozone te behouden.

"Tot nu toe heeft dat vrij redelijk uitgepakt. In ieder geval zijn we nu weer in iets rustiger vaarwater terechtgekomen. Of het uiteindelijk zinvol is geweest, dat zal de toekomst leren", vervolgt Nijhuis.

Dwars

Hoewel Merkel met haar Griekenlandbeleid voor het eerst dwars tegen de wind inging, paste ook dat beleid volgens Nijhuis goed bij haar consolidatiepolitiek. "De kosten van een 'Grexit' waren niet goed calculeerbaar. De kosten van erin blijven wel." Merkels besluitvorming was wederom gebaseerd op het uitsluiten van risico's.

Het kiezen voor de veiligste optie lijkt bij Merkel bijna machinaal te gebeuren.

Totdat de vluchtelingencrisis zich aandoet. Daarbij handelt Merkel voor het eerst op het Europese toneel uit emotie, vindt Nijhuis. "Ze zag dat de vluchtelingen in onmenselijke omstandigheden leefden in Hongarije en besloot toen die groep door te laten gaan naar Duitsland."

"Daarmee ondermijnde Merkel eigenlijk het Europese systeem en dat is haar door andere landen ook niet in dank afgenomen." Volgens Nijhuis leidde haar besluit "in eerste instantie tot een jubelstemming" in Duitsland. "Maar Merkel overzag toen nog niet dat er veel meer kwamen."

Het Duitse volk staat volgens Nijhuis "snel toenemend negatief" tegenover Merkels vluchtelingenpolitiek. Toch zijn de Duitsers volgens hem verreweg het meest positief over het opnemen van vluchtelingen. "Als je vraagt of een land moreel verplicht is om mensen uit oorlogsgebieden op te nemen, dan zegt 75 procent van de Duitsers 'ja' en minder dan de helft van de Fransen 'ja'."

Lasten

Maar dat Duitsland grotere lasten draagt dan andere Europese landen, lijkt de Duitsers niet lekker te zitten. "Een substantieel deel van de Duitsers is niet tevreden met de vluchtelingenpolitiek van Merkel. Bij de peilingen van september zou 43 procent nog op het CDU stemmen, en nu is dat nog maar 35 procent", zegt Nijhuis.

Haar binnenlandse politiek heeft Merkel nooit echt aan het wankelen gebracht. De rol die ze in Europa op zich neemt, brengt de Duitsers voor het eerst aan het twijfelen.

“Merkels Europese rol is een positief anker voor haar populariteit”
Werner Weidenfeld, hoogleraar politicologie

Toch lijkt Merkel genoeg krediet te hebben opgebouwd bij het Duitse volk, dat trots is op de prominente rol van hun bondskanselier in Europa. Volgens hoogleraar Weidenfeld is deze rol dan ook "een positief anker voor haar populariteit".

Haar invloed in Europa maakt het volgens Weidenfeld terecht dat Merkel is uitgeroepen tot de machtigste vrouw van de wereld. "Ze is als lang aanblijvende bondskanselier een leidend figuur in Europa, een continent dat een van de weinige wereldmachten is."

Succesformule

Met haar vluchtelingenpolitiek gooit Merkel zichzelf in het diepe. Na tien jaar stabiele groei en weinig politieke concurrentie in Duitsland, heeft de bondskanselier wellicht het idee gekregen dat ze meer haar stempel kan gaan drukken op zowel Duitsland als Europa.

Het is nog maar de vraag of Merkel haar succesformule van onopvallende politiek daadwerkelijk overweegt aan te passen, want die strategie heeft er niet voor niets voor gezorgd dat de Amerikanen van Forbes Merkel machtiger achten dan Obama.

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend