Libië herdenkt deze maand dat vier jaar geleden een eind kwam aan het regime van dictator Muammar Kaddafi. De Libische leider werd op 20 oktober 2011 onder onduidelijke omstandigheden omgebracht in zijn thuisbasis Sirte.

Reden tot vlagvertoon is er niet, vindt Midden-Oostenkenner en energiespecialist Cyril Widdershoven. "Je zou hoogstens de vlag halfstok kunnen hangen, want het land is helemaal uiteengevallen."

"In het oosten heb je een internationaal erkende regering. En dan heb je in het westen van het land een rivaliserende regering met als hoofdstad Tripoli. Daartussen heb je een klein stukje gebied, waarin Islamitische Staat opereert. En dan heb je in het zuiden ook nog allerlei groepen zitten. Volgens de laatste analyses is dat zuiden een vrijplaats voor iedereen die dingen wil doen die niet mogen."

Voor journalist Hans Jaap Melissen, die tijdens de val van Kaddafi in Libië werkte en auteur is van het begin dit jaar verschenen boek IS, tot alles in staat, is het geen verrassing dat het Noord-Afrikaanse land in chaos is vervallen.

“Door een keiharde repressie en een verdeel-en-heerspolitiek heeft Kaddafi Libië ruim veertig jaar bij elkaar kunnen houden”
Cyril Widdershoven

"De rivaliteit tussen de verschillende milities die tegen Kaddafi hadden gevochten, kwam vier jaar geleden al duidelijk naar voren", aldus Melissen weten. "De verschillende milities vonden allemaal dat ze moesten worden beloond voor de inspanningen die ze tegen Kaddafi hadden geleverd. Dat ze daardoor met elkaar in conflict kwamen, was niet verwonderlijk."

Indertijd viel het Melissen ook op dat eigenlijk niemand zat te wachten op internationale steun om het land weer op de rails te krijgen. "Ik heb wel gepolst of ze een VN-veiligheidsmissie in Libië wilden, maar ik kreeg daarop alleen maar negatieve reacties."

Widdershoven stelt dat de huidige versnippering van de macht in Libië voor een groot deel  kan worden verklaard uit de etnische en religieuze tegenstellingen tussen de clans en milities in het land met ruim zes miljoen inwoners. Hij zegt dat "Libië eigenlijk geen echt land is". Door een keiharde repressie en een verdeel-en-heerspolitiek heeft Kaddafi Libië ruim veertig jaar bij elkaar kunnen houden. Widdershoven: "De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben zich duidelijk verkeken op de tegenstellingen in het land."

Toevluchtsoord

De chaos in het land maakt Libië een aantrekkelijk toevluchtsoord voor Islamitische Staat, al-Qaeda en andere radicale moslimgroepen. Begin dit jaar schokte de Libische tak van IS de internationale gemeenschap door beelden de wereld in te sturen van de onthoofding van 21 koptische christenen uit Egypte.

Volgens Widdershoven en Melissen is het een bijkomend probleem dat er in Libië nog zoveel wapens zijn uit het tijdperk van Kaddafi. Melissen: "Toen ik indertijd in het land werkte, was er bijvoorbeeld een enorm wapendepot bij de oostelijke stad Benghazi. Bij het begin van de opstand tegen Bashar al-Assad zijn een heleboel wapens van Libië naar Syrië verscheept. Je vraagt je af: waar zijn al de wapens uit de burgeroorlog gebleven?"

Ook mensensmokkelaars gedijen goed in Libië. Widdershoven laat weten dat het land een belangrijke route is voor migranten die vanuit zuidelijk Afrika via Tsjaad, Sudan en Niger naar Europa proberen te reizen. "En dan heb je ook nog Eritreeërs en Somaliërs die voor de route door Libië kiezen", zegt de energiedeskundige van TNO. "Ook is er een groep vluchtelingen uit Irak en Syrië die door Libië reist."

“Je vraagt je af: waar zijn al de wapens uit de burgeroorlog gebleven?”
Hans Jaap Melissen

Volgens Melissen zijn er relatief weinig Libiërs op de vlucht geslagen. "Ik heb het idee dat veel Libiërs zich binnen het gebied van hun eigen militie nog redelijk veilig voelen. Daarbuiten is het natuurlijk een ander verhaal."

De internationaal erkende regering zetelt in het oostelijk gelegen Tobruk. De rivaliserende regering zit in de hoofdstad Tripoli. "Voor beide regeringen is het economisch van groot belang dat ze olie en gas uit de door hun gecontroleerde velden kunnen exporteren", zegt Widdershoven. "De internationaal  erkende regering kan officieel en legaal exporteren. Die andere regering doet dat illegaal, onder meer met verschepingen naar China."

Eenheidsregering

De afgelopen tijd hebben de Verenigde Naties geprobeerd de rivaliserende regeringen dichter tot elkaar te brengen, maar dat is tot dusver niet gelukt. Eerder deze week wees het parlement van de internationaal erkende regering een VN-voorstel om een eenheidsregering te vormen van de hand. Het parlement sprak zich wel uit voor het voortzetten van de vredesonderhandelingen.

Widdershoven stelt dat westerse landen druk zouden kunnen uitoefenen op de regering om meer werk te maken van het vredesproces. Maar hij voegt eraan toe dat dit ook averechts kan werken. "Als je te veel druk uitoefent, loop je het risico dat je die regering in het kamp van Rusland of China drijft."

“'Als je te veel druk uitoefent, loop je het risico dat je de regering in het kamp van Rusland of China drijft”
Cyril Widdershoven

Melissen ziet niet zo snel mogelijkheden voor Libië om uit de huidige crisis te komen. "De vorming van een confederatie zou een optie kunnen zijn, omdat dit misschien het best past bij de diversiteit van het land."

Ook Widdershoven denkt niet dat Libië land zich snel aan de chaos kan ontworstelen. "Als je bijvoorbeeld een groep als IS hard wil aanpakken, moet je grondtroepen sturen. En dat zie ik westerse landen nog niet doen."

Widdershoven wijst erop dat de internationale gemeenschap de handen al vol heeft aan de problemen in met name Syrië, Afghanistan en Irak. "Ik denk dat er eerst een einde moet komen aan de oorlog in Syrië voordat er meer aandacht kan worden besteed aan de problemen van Libië. En dan ben je als je het positief bekijkt toch al snel twee tot drie jaar verder."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend