Dit weekend is het zeventig jaar geleden dat de VN werd opgericht. De Veiligheidsraad, een veel bekritiseerd VN-orgaan, ligt in 2015 door het conflict in Syrië opnieuw onder een vergrootglas. Toont het conflict in Syrië aan dat de raad niet functioneert?

Van de verschillende VN-organen heeft er slechts één de permissie om bindende besluiten te nemen: de Veiligheidsraad. Onder meer door het inzetten van de VN-vredesmacht probeert de Veiligheidsraad oorlogsvoering te bestrijden.

Hoewel de VN-vredesmacht in 1988 de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt krijgt, lukt het de Veiligheidsraad niet altijd om tijdig beslissingen te nemen. Zo stemt de raad in 1994 pas een maand na het begin van de Rwandese genocide in met het sturen van extra mankrachten, en die mankrachten arriveren pas een maand later. In honderd dagen worden naar schatting tot een miljoen mensen vermoord.

Soevereiniteit

In het jaar 2000 stelt Kofi Annan, toenmalig Secretaris-Generaal van de VN, in het rapport We the People openlijk de vraag in hoeverre er rekening moet worden gehouden met de soevereiniteit van een land wanneer in dat land gruwelijke dingen gebeuren.

"Als humanitaire interventie inderdaad een onacceptabele bedreiging van de soevereiniteit is, hoe moeten we dan reageren op een Rwanda, een Srebrenica – op grote en systematische schendingen van de mensenrechten, die alle voorschriften van onze menselijkheid beledigen?", aldus Annan.

Deze vraag vormt de basis voor 'Responsibility to Protect', het idee dat de VN zou moeten ingrijpen wanneer een land faalt het volk te beschermen.

“Als humanitaire interventie inderdaad een onacceptabele bedreiging van de soevereiniteit is, hoe moeten we dan reageren op een Rwanda, een Srebrenica?”
Voormalig Secretaris-Generaal Kofi Annan

Vijftien jaar na de vraag van Annan lijkt de Veiligheidsraad nog geen goed antwoord te hebben gevonden. De VN heeft met de raad een instrument om in te grijpen, maar in Syrië laten wederom duizenden mensen het leven voordat er een adequate oplossing tegen het oorlogsgeweld is. Faalt de Veiligheidsraad in het Syriëconflict opnieuw?

Vetorecht

Resoluties die de soevereiniteit van Syrië dreigen te schenden, worden in de Veiligheidsraad consequent weggestemd door twee van de vijf landen met vetorecht: Rusland en China. Volgens professor Wolfgang Wagner, hoogleraar internationale veiligheid, is dat te wijten aan het westerse handelen in Libië in 2011.

"Toen was er een mandaat van de Veiligheidsraad om in te grijpen. Dat Responsibility to Protect-mandaat werd toen erg eigenzinnig geïnterpreteerd door westerse landen. Die landen hadden een duidelijke agenda in het veranderen van het regime en zijn daarmee een partij geworden in de Syrische burgeroorlog", aldus Wagner.

"Sindsdien is er voor dit soort kwesties weinig tot geen steun meer vanuit Rusland en China. In Libië werd eigenlijk al de toon gezet voor het conflict in Syrië." 

Volgens Wagner had het in Libië anders gemoeten om in het geval van Syrië de eerste stappen te kunnen zetten richting een Responsibility to Protect-mandaat.

Kant kiezen

Wagner stelt dat een oplossing in de Veiligheidsraad wordt geblokkeerd, doordat zowel Rusland als de westerse landen een kant kiezen in de Syrische oorlog. De grote mogendheden spelen als achterman een prominente rol in de burgeroorlog. "En zo kan een oorlog heel lang duren", aldus Wagner.

De professor vindt dat er soms te makkelijk beschuldigend naar Rusland wordt gewezen. "Als Rusland militair ingrijpt, wordt dat als agressief waargenomen. Er wordt vaak gedaan alsof Rusland is begonnen, maar je kunt zeggen dat ze reageren op de eerdere ingrepen van de Amerikanen."

Naast de Verenigde Staten zetten ook landen als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk militairen in bij het Syrische conflict. Zij doen dit veelal onder het motto van zelfverdediging, iets wat door de VN regeltechnisch wordt toegestaan. Doordat deze regel echter voor meerdere interpretaties vatbaar is, begeven de militaire ingrepen zich in een grijs gebied.

Illegaal

De Iraanse president Hassan Rohani noemde de aanvallen in Syrië onder leiding van de VS dan ook "illegaal" . Hoewel de VS van Irak toestemming heeft om in dat land IS en ander terrorisme te bestrijden, heeft het in Syrië daar geen toestemming voor gekregen van President Bashar al-Assad.

Assad heeft alleen Rusland toegezegd te mogen ingrijpen. De Amerikaanse inbreng wordt daarom door Rusland bestempeld als een "daad van agressie" en een "grove schending van het internationaal recht".

Disfunctioneren

Dat landen de grens van de wetgeving opzoeken, heeft wellicht te maken met een disfunctioneren van de Veiligheidsraad. De raad wordt vaak ondemocratisch genoemd en de macht van het vetorecht zou te groot zijn. Nederland pleit in haar lobby voor een van de roulerende plekken in de Veiligheidsraad dan ook voor hervormingen.

Wagner verwacht echter niet dat er snel veranderingen in de structuur van de Veiligheidsraad komen, omdat "alle vijf de landen met een vaste zetel met de hervormingen moeten instemmen en zij zullen niet snel vrijwillig instemmen met machtsverlies."

De professor benadrukt dat hervormingen alleen met kleine stapjes kunnen komen, zoals met het vragen om een duidelijke, legitieme uitleg bij het gebruiken van Responsibility to Protect.

Politieke oplossing

Om bij het heden te blijven, stelt Wagner dat de rol van de Veiligheidsraad in het Syriëconflict nog niet is uitgespeeld. "Het is in andere conflicten duidelijk geworden dat militair ingrijpen niet goed werkt zonder een politieke oplossing. En de Veiligheidsraad is het belangrijkste forum om over een politieke oplossing te onderhandelen."

“Het is in andere conflicten duidelijk geworden dat militair ingrijpen niet goed werkt zonder een politieke oplossing”
Professor Wolfgang Wagner

Of die oplossing er daadwerkelijk gaat komen, is volgens Wagner moeilijk te zeggen. "Er is in principe ruimte voor een compromis, maar hoe dat er precies zou uitzien, is moeilijk om te zeggen. Volgens mij is de enige manier om het conflict te beëindigen het vinden van een politieke oplossing die kan worden gesteund door zowel het Westen als door Rusland."

Overschaduwd

Dat er na vier jaar Syrische oorlog nog veel vaagheid is over de oplossing, is veelzeggend. De VN verricht nobele daden op het gebied van milieu, hulpverlening en tal van andere zaken. Deze zullen echter - totdat de Veiligheidsraad daadkrachtiger wordt - overschaduwd blijven door het dodelijke schaakspel dat in conflicten als Syrië wordt gespeeld.

Dr. Simon Adams van het Global Centre for the Responsibility to Protect concludeert in zijn onderzoek naar Syrië en de Veiligheidsraad dan ook dat de Syriëkwestie "een mislukking is, die de Veiligheidsraad, Syrië en de wereld zich niet kan veroorloven".