Je kunt het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) vergelijken met een trekharmonica, zegt Hilbrand Nawijn, voormalig minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie voor de LPF in het kabinet-Balkenende I (2002-2003). 

Neemt de vluchtelingenstroom toe zoals nu met de Syriërs, dan wordt de harmonica flink uitgetrokken. ''En toen ik minister werd in 2002 en de Bosnische vluchtelingencrisis over het hoogtepunt heen was, zag je het COA weer als een harmonica inkrimpen’’, zegt Nawijn. ''Toen vlakte de vluchtelingenstroom af. Het is nu trouwens lang nog niet zo erg als toen."

Het COA staat in het brandpunt van de belangstelling nu de stroom vluchtelingen aanzwelt en er allerwegen noodopvang moet worden geregeld. Dit zelfstandige bestuursorgaan (zbo) is inmiddels een begrip in de samenleving, maar kent feitelijk nog maar een korte en roerige geschiedenis van 21 jaar. 

Het COA staat formeel onder toezicht van de minister van Veiligheid en Justitie, ondersteund door het departement. De politieke verantwoordelijkheid ligt bij de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, Klaas Dijkhoff. 

“Van directe politieke invloed op het werk van het COA heb ik nooit iets gemerkt”
Oud-minister Hilbrand Nawijn

Voormalig VVD-kopstuk Loek Hermans was enkele jaren voorzitter van de raad van toezicht van het COA. De huidige voorzitter is Ella Kalsbeek, voormalig staatssecretaris van Justitie voor de PvdA. 

''Maar van directe politieke invloed op het werk van het COA heb ik nooit iets gemerkt", stelt oud-minister Nawijn.

Sporthallen

Vanuit het departement en vanuit het COA worden dezer dagen af en toe de armen van tegenstribbelende burgemeesters gedrukt om ijlings slaapplaatsen in hun gemeenten zeker te stellen. Gevangenissen, sporthallen en tentoonstellingscomplexen worden ingericht voor de tijdelijke opvang, zoals in Weert, Nijmegen, Rotterdam, Haarlem en Arnhem.

Vorig jaar verweten sommige gemeenten het COA nog een 'overvaltactiek' toe te passen bij de opvang van asielzoekers. Politieke druk door het COA wordt zo nodig niet geschuwd, erkent burgemeester Joost van Oostrum van Berkelland (bestaande uit Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo in de Achterhoek).

''Ik kreeg vorig jaar ook een telefoontje van toenmalig staatssecretaris Fred Teeven om in de voormalige tbs-kliniek Oldenkotte in Rekken een permanent asielzoekerscentrum te vestigen", zegt hij. 

Van Oostrum weerstond met steun van de gemeenteraad en de bevolking die druk. ''Zorgvuldigheid gaat voor snelheid", was toen de slotsom. Rekken kent volgens hem ''een kerk, een voetbalclub en een kroeg". De dichtstbijzijnde winkels liggen in Haaksbergen en Eibergen op 8 kilometer afstand.

'Dramatisch verslechterd'

Maar nu ligt die situatie mogelijk anders. Volgens de burgemeester is die ''dramatisch verslechterd" en leiden de hoeveelheden vluchtelingen mogelijk tot een nieuwe aanvraag van het COA. Er is al informeel overleg geweest om in de voormalige tbs-kliniek circa 320 vluchtelingen te huisvesten.

''Het COA heeft een zware maatschappelijke en politieke opdracht. En zelfs vanuit de bevolking van de gemeente Berkelland krijg ik telefoontjes dat we wat moeten doen." 

De vraag ligt volgens Van Oostrum op 1 oktober voor, als gesproken wordt met de bevolking in Rekken. ''Maar ik hecht er aan om mijn grote respect voor het COA uit te spreken. Niemand lijkt in de gemeenten op vluchtelingen te zitten wachten; zie dan maar eens snel opvang te regelen."

Onorthodoxe maatregelen

Er zijn volgens staatssecretaris Dijkhoff onorthodoxe maatregelen nodig om asielzoekers onder te brengen. PVV-fractievoorzitter Geert Wilders reageerde vrijdag echter als door een adder gebeten op een interview van NU.nl met COA-directeur Gerard Bakker, die meent dat de Syrische vluchtelingen een enorm potentieel voor Nederland bieden. '#Knettergek', was de reactie van Wilders op Twitter, die deze week in de Tweede Kamer 'Nederlanders’ opriep in verzet te komen tegen het asielbeleid.

Oud-minister Nawijn is dat als voormalig vertrouweling van Pim Fortuyn niet met Wilders eens. ''Pim wilde alles wat er was aan vluchtelingen in Nederland houden en vervolgens de grens sluiten. Bij echte vluchtelingen moest er daarna volgens hem terecht streng geselecteerd worden. Maar je kunt moeilijk volhouden dat de Syrische asielzoekers economische asielzoekers zijn. Ik denk dat Pim barmhartig zou zijn geweest voor deze oorlogsvluchtelingen. We moeten het hoofd koel houden, dunkt me."

“Vluchtelingenstromen fluctueren enorm. Daar valt moeilijk beleid op te maken.”
Oud-minister Hilbrand Nawijn

Zeker is dat de vluchtelingenstroom en de inrichting van nieuwe opvangcentra extra geld gaan kosten. Blijkens het COA-jaarverslag kostte de opvang vorig jaar 485 miljoen euro. In 2014 werden gemiddeld een kleine 20.000 asielzoekers opgevangen. Dat aantal gaat dit jaar flink omhoog. Maar in de jaren van Nawijn als minister lagen de uitgaven boven een miljard euro en waren er tegen de 70.000 asielzoekers in de opvang.  

''In die cijfers zit nou net de moeilijkheid van het werk van het COA verwerkt", zegt Nawijn, die als directeur van de Immigratie- en Naturalisatie Dienst in de jaren negentig mede aan de wieg stond van de oprichting van het COA in 1994. ''Telkens als er vluchtelingen toestromen, moet ijlings noodopvang worden geregeld. Die stromen zijn onvoorspelbaar en fluctueren enorm. Daar valt moeilijk beleid op te maken."

Spanningen

Dat telkens krimpen en uitbreiden heeft enorme spanningen onder het personeel van het COA tot gevolg gehad. Mensen worden aangenomen als het druk is en bedankt voor de moeite als de asielstroom 'beheersbaar' is.

In 2002 zaten er bijna 70.000 mensen in de opvangcentra. In 2011 daalde dat naar 21.000, een afname van 77 procent. Het personeelsbestand daalde in die periode navenant: van 3.717 naar 1.643 medewerkers, een afname met 56 procent.

Eind 2014 werkten ruim 1.550 mensen bij het COA, een toename van bijna 300 personeelsleden ten opzichte van 2013, meldt het jaarverslag. Dat heeft als thema: 'Groei'. 

'Angstcultuur'

Het COA beleefde de afgelopen jaren menige reorganisatie. Dat leidde tot een angstcultuur, waarover het NOS Journaal in september 2011 berichtte.

De bedrijfscultuur bij het Centraal Orgaan opvang asielzoekers zou verziekt zijn, er zou een zeer hoog verloop onder directeuren zijn en er zou bij het COA onnodig veel publiek geld worden uitgegeven. Met dat laatste werd de voormalige bestuursvoorzitter Albayrak bedoeld, die een salaris boven de balkenendenorm verdiende en haar dienstauto privé gebruikte. 

Volgens de toenmalige minister voor Immigratie, Integratie en Asiel, Gerd Leers, bleek dat meer dan de helft van de medewerkers vond dat het COA ''geen open en transparante organisatie" was. 

'Veel verbeterd'

Het COA meent dat er sindsdien veel is verbeterd. Zo stelt het orgaan in zijn jaarverslag over de ongekend hoge instroom van asielzoekers uit Eritrea en uit Syrië: ''Nooit eerder maakte het COA zo’n toename in het aantal asielzoekers in zo’n korte tijd mee. Het haalde het allerbeste in ons naar boven, maar het was vaak ook spannend, soms té spannend. De manier waarop we in hoge snelheid nieuwe locaties hebben moeten werven, heeft niet altijd de schoonheidsprijs verdiend. Daar waar we over het algemeen een jaar de tijd nemen voor een dergelijk traject, realiseerden we nu binnen drie maanden een nieuw azc."